کەشناسی هەرێم رایگەیاند، شەپۆلێکی نمەباران روو لە ناوچە جیاوازەکانی هەرێم دەکات و هەندێک کاتیش هەورە تریشقەی لەگەڵ دەبێت.
بەڕێوەبەرایەتی کەشناسی و بوومەلەرزەزانی هەرێم لە بڵاوکراوەیەکدا رایگەیاند، ئەمڕۆ ئاسمان پەڵە هەور و نیمچە هەور دەبێت، لە کاتەکانی دوای نیوەڕۆ لە ناوچەکانی رۆژهەڵاتی هەرێم نمەباران و بارانی مامناوەند بە پچڕ پچڕی دەبارێت کە هەندێک کات هەورە تریشقەی لەگەڵ دەبێت.
ئاماژەی بەوەشکرد، پلەکانی گەرما نزیک دەبێتەوە لە تۆمارکراوەکانی دوێنێ.
دەربارەی کەشوهەوای سبەینێش رایگەیاند، ئاسمان نیمچە هەور دەبێت پاشان دەگۆڕێت بۆ هەوری تەواو، هەروەها لە نیوەڕۆدا شەپۆلێکی بارانبارین روو لە ناوچەکە دەکات سەرەتا کەمێک نمەباران دەبێت پاشان کاریگەری دابارین زیاد دەکات لە سەرجەم ناوچەکانی هەرێم.
کەشناسی ئەوەشی خستەڕوو، پلەی گەرما بە نزیکی (1 تــــــا 3) پلە نزمتر دەبێت بەراورد بە تۆمارکراوەکانی ئەمڕۆ.
بەرزترین پلەی گەرمای پێشبینیکراو بە پلەی سیلیزی بۆ ئەمڕۆ:-
هەولێر : 19 پلەی سیلیزی 
پیرمام : 15 پلەی سیلیزی
سۆران : 16 پلەی سیلیزی 
حاجی ئۆمەران : 2 پلەی سیلیزی 
سلێمانی : 17 پلەی سیلیزی 
چەمچەماڵ : 19 پلەی سیلیزی
دهۆک : 19 پلەی سیلیزی
زاخۆ : 20 پلەی سیلیزی 
هەڵەبجە : 19 پلەی سیلیزی
گەرمیان : 21 پلەی سیلیزی

کەشوهەوای کۆتا هەینی مانگی رەمەزان راگەیەندرا

ئاژانسی فارس ڕایگەیاند، هاوسەری عەلی خامنەیی، رێبەری کۆچکردوو لە ژیاندایە و ئەو هەواڵانەی لەبارەی شەهیدبوونی بڵاوکرابوونەوە دوور بوون لە راستییەوە.
ئەمەش لەکاتێکدایە، پێشتر وا بڵاوکرابووەوە کە لە رۆژی یەکەمی هێرشەکاندا کوژراوە.

"هاوسەرەکەی خامنەیی لە ژیاندایە"

وەزارەتی دەرەوەی ئێران: ھیچ مینێکمان لە گەرووی ھورمز نەچاندووە
ئەمەش لەکاتێکدایە، وەڵامی وەزارەتی دەرەوەی ئێران لەکاتێکدایە کە دوێنێ ئەمریکا رایگەیاند گوایە ئێران گەرووی هورمزی بەتەواوی مینڕێژ کردووە و کەشتییەکان ناتوانن بپەڕنەوە بەهۆی ئەوەوە، بەڵام ئەمڕۆ وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕەتی کردەوە کاری لەو جۆرە ئەنجامدرابێت.

"ئێران: ھیچ مینێکمان لە گەرووی ھورمز نەچاندووە"

رێبەری نوێی كۆماری ئیسلامی ئێران رایگەیاند:" هه‌وڵه‌كانیان بۆ دابه‌شكردنی وڵات شكستپێهێنا ".

 ده‌شڵێت، "ته‌نها هێرش ده‌كه‌ینه‌ سه‌ر بنكه‌كانی ئه‌مریكا و ئیسرائیل و به‌رده‌وامیش ده‌بین".

ئەمڕۆ پێنجشەممە 12ـی ئازاری 2026، موجتەبا خامنەیی، رێبەری باڵای ئێران لە یەکەم پەیامیدا دوای دەستبەکاربوونی لە پۆستەکەی رایگەیاند:" ته‌نها هێرش ده‌كه‌ینه‌ سه‌ر بنكه‌كانی ئه‌مریكا و ئیسرائیل و به‌رده‌وامیش ده‌بین، تۆڵەی خوێنی شەهیدەکانیش دەکەینەوە و گەرووی هورمز بە داخراوی دەمێنێتەوە ".

ئاماژەی بەوەشکرد:" باوەڕمان بە دۆستایەتیی وڵاتانی دراوسێمان هەیە، بەڵام ناچارین بنکەکانی ئەمریکا لەو وڵاتانە بە ئامانج بگرین و راسپاردەمان بۆ وڵاتانی ناوچەکە ئەوەیە کە بنکەکانی ئەمریکا لە وڵاتەکانیاندا بخەن ".
وتیشی:" درێغی ناکەین لە تۆڵەسەندنەوە لەو تاوانانەی کە دوژمن ئەنجامی داوە، بە تایبەتی کۆمەڵکوژیی قوتابخانەی میناب و پێویستیشە گەلەکەمان بە توندی لە هەموو گۆڕەپانەکاندا ئامادە بێت بۆ پووچەڵکردنەوەی هەموو پلانەکان ".

دەقی پەیامەکەی موجتەبا خامنەیی

موجتەبا خامنەیی: ئەو وڵاتانەی هێرشیان کردووەتە سەرمان دەبێت چاوەرێی وەڵام بن.

"چاوەرێی وەڵام بن"

تۆڵەی خوێنی شەهیدان دەکەینەوە و گەرووی هورمزیش بە داخراوی دەمێنێتەوە.

پەیامێکی توند لە موجتەبا خامنەییەوە

بۆ چەندین دەیەیە تەنها لە ناو فیلمە خەیاڵییەکاندا دەمانبینی کە مرۆڤ بتوانێت بە مێشک کۆنتڕۆڵی کۆمپیوتەر بکات، بەڵام کۆمپانیای نیورالینک (Neuralink) کە لە لایەن ئیلۆن مەسکەوە دامەزراوە، خەریکە ئەم خەیاڵە دەگۆڕێت بۆ ڕاستییەکی زانستی، ئەم تەکنەلۆژیایە دەیەوێت پردێک لە نێوان دەمارەکانی مێشک و جیهانی دیجیتاڵیدا دروست بکات. 
نیورالینک چییە و چۆن کار دەکات؟ نیورالینک ئامێرێکی بچووکە کە قەبارەکەی لە قەبارەی دراوێکی کانزایی دەچێت و لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەکی وردەوە لە ناو کاسەی سەردا جێگیر دەکرێت، ئەم ئامێرە هەزاران وایەری زۆر باریکی پێوەیە کە لە تاڵە مووی مرۆڤ باریکترن و دەبەسترێنەوە بە دەمارەخانەکانی مێشکەوە، ئەرکی ئەم وایەرانە خوێندنەوەی ئاماژە کارەباییەکانی مێشک و وەرگێڕانیانە بۆ سەر زمانێکی دیجیتاڵی کە کۆمپیوتەر لێی تێبگات. 
لە قۆناغی ئێستادا، ئامانجی سەرەکی نیورالینک یارمەتیدانی ئەو کەسانەیە کە کێشەی دەمارییان هەیە یان ئیفلیج بوون، لە ڕێگەی ئەم چیپەوە، کەسێکی ئیفلیج دەتوانێت تەنها بە "بیرکردنەوە" ماوسی کۆمپیوتەر بجوڵێنێت، نامە بنووسێت، یان مۆبایلەکەی بەکاربهێنیت، یەکەم تاقیکردنەوەی مرۆیی کە لە ساڵی 2024دا ئەنجامدرا، نیشانی دا کە نەخۆشێک توانیویەتی بە سەرکەوتوویی یاری شەترەنج لەسەر کۆمپیوتەر بکات تەنها بە بەکارهێنانی مێشکی. 
ئیلۆن مەسک تەنها چاوی لە چارەسەری نەخۆشی نییە، بەڵکو دەخوازێت مرۆڤ بگەیەنێتە ئاستێکی باڵاتر (Superhuman)، ئەو پێی وایە بۆ ئەوەی مرۆڤ لە بەرامبەر زیرەکی دەستکرددا (AI) شکست نەهێنێت، دەبێت مێشکی خۆی بە ئینتەرنێتەوە ببەستێتەوە.
سەرچاوە پشتگیرەکان:

Nature Journal of Biomedical Engineering
MIT Technology Review 
Neuralink Official Website

چیپەکەی ئیلۆن مەسک چۆن جیهان دەگۆڕێت؟

حەمید هیراد گۆرانیبێژ و ئاوازدانەری بەناوبانگی ئێرانی، بەهۆی نەخۆشی شێرپەنجەوە کۆچی دوایی کرد.
حەمید حوسێن زادە، ناسراو بە "حەمید هیراد"، لە 1ـی شوباتی 1991 لە گوندێکی سەر بە پارێزگای گێڵان لە باکووری ئێران لەدایکبووە, حەمید لە تەمەنی منداڵییەوە خولیای مۆسیقای هەبووە و لە تەمەنی 15 ساڵییەوە دەستی بە فێربوونی مۆسیقا و نووسینی شیعر کردووە. 
لە ساڵی 2020ـدا حەمید هیراد توشی نەخۆشی شێرپەنجەی خوێن بوو، سەرەڕای سەختی نەخۆشییەکەی و وەرگرتنی چارەسەری کیمیایی، هیراد دەستی لە هونەر هەڵنەگرت و بەردەوام بوو لە بڵاوکردنەوەی گۆرانی و ئەنجامدانی کۆنسێرتەکانی.
دواجار، حەمید هیراد ئەمڕۆ پاش ململانێیەکی زۆر لەگەڵ نەخۆشییەکەی لە تەمەنی 34 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

حەمید هیراد کۆچی دوایی کرد

کەشناسی هەرێم رایگەیاند، ئەمڕۆ ئاسمان پەڵە هەور و نیمچە هەور دەبێت پاشان دەگۆڕێت بۆ هەوری تەواو، هەروەها پلەی گەرما کەمێک بەرز دەبێتەوە.
بەڕێوەبەرایەتی کەشناسی و بوومەلەرزەزانی هەرێم لە راگەیەندراوێکدا بڵاویکرەوە، ئەمڕۆ ئاسمان پەڵە هەور و نیمچە هەور دەبێت پاشان دەگۆڕێت بۆ هەوری تەواو.
ئاماژەی بەوەشکرد، پلەکانی گەرما کەمێک بەرزتر دەبێت بەراورد بە تۆمارکراوەکانی ئەمڕۆ.
دەربارەی کەشوهەوای سبەینێش رایگەیاند، ئاسمان هەوری تەواو دەبێت نمەباران و بارانی مامناوەندی پچڕ پچڕ لە ناوچەی جیاجیا دەبارێت، پێشبینی دەکرێت زۆرترین رێژەی بارانبارین لە سنووری ئیدارەی سۆران و راپەڕین بێت.
ئەوەشی خستەڕوو، پلەی گەرما نزیک دەبێتەوە لە تۆمارکراوەکانی ئەمڕۆ.
بەرزترین پلەکانی گەرمای پێشبینیکراو بە پلەی سیلیزی:-
هەولێر : 18 پلەی سیلیزی 
پیرمام : 13 پلەی سیلیزی
سۆران : 14 پلەی سیلیزی 
حاجی ئۆمەران : 1 پلەی سیلیزی 
سلێمانی : 16 پلەی سیلیزی 
چەمچەماڵ : 17 پلەی سیلیزی
دهۆک : 17 پلەی سیلیزی
زاخۆ : 17 پلەی سیلیزی 
هەڵەبجە : 18 پلەی سیلیزی
گەرمیان : 22 پلەی سیلیزی

کەشناسی: پلەی گەرما بەرز دەبێتەوە

فەرماندەی هێزەكانی هەسەدە ڕایگەیاند:" هێرشی سەر خێمەی پرسەی عەلا ئەمین کردەوەی تێکدەرانەبووە و بەپێی یاسا مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت ".
ئەمڕۆ چوارشەممە 11ـی ئازاری 2026، مەزڵوم عەبدی فەرماندەی هێزەکانی هەسەدە ڕایگەیاند، ئەو هێرشەی کە خێمەی ماتەمینی هاوڵاتی عەلا ئەلئەمینی لە قامیشلۆ کردە ئامانج، بە کردەوەیەکی تێکدەرانە دادەنرێت و پشتڕاستی دەکەینەوە کە لایەنی جێبەجێکار بەپێی یاسا لێپرسینەوەیان لەگەڵ دەکرێت.

ئاماژەی بەوەشكرد، ئەو گەنجە ناوی عەلایە، پێشتر لەلایەن دەزگایەکی ئەمنی سەر بە خۆبەڕێوەبردن دەستبەسەرکرابوو و لەو ماوەیەدا گیانی لەدەستدا.

وتیشی، لێژنەی لێکۆڵینەوەی بێلایەن بۆ دیاریکردنی بارودۆخی تاوانەکە پێکهێنراوە و لە چەند ڕۆژی داهاتوودا ئەنجامی لێکۆڵینەوەکان ئاشکرادەکرێت و بەشێوەیەکی شەفافانە لەگەڵ ڕای گشتیدا بڵاودەکرێتەوە.

ڕاشیگەیاند:" ئێمە پابەندبونی تەواومان دووپات دەکەینەوە بۆ لێپرسینەوە لە هەموو ئەو کەسانەی کە بەشدارن و بەرپرسیارن لەم تاوانە، بەبێ گوێدانە پەیوەندییەکانیان، بەڵێنی بەدیهێنانی دادپەروەری دەدەین لەو پرسەیەدا ".

پەیامێک لە مەزڵوم عەبدییەوە

ئایا تا ئێستا هەستت کردووە کە بۆ چەند خولەکێک مۆبایلەکەت بەکاردەهێنیت، بەڵام کاتێک بەئاگا دێیتەوە دەبینیت دوو کاتژمێرت لە ناو تیکتۆک یان ئینستاگرام بەسەر بردووە؟ ئەمە تەنها ڕێکەوت نییە، بەڵکو ئەنجامی سیستمێکی ئاڵۆزی دەروونییە کە پێی دەگوترێت تەڵەی دۆپامین.
دۆپامین چییە؟ دۆپامین ماددەیەکی کیمیاییە لە ناو مێشکدا کە بەرپرسە لە هەستی پاداشت و خۆشی، کاتێک خواردنێکی خۆش دەخۆیت یان کارێکی سەرکەوتوو دەکەیت، مێشک ئەم ماددەیە دەردەدات و هەست بە دڵخۆشی دەکەیت.
چۆن گیرۆدە دەبین؟ هەر (لایک)ێـک، کۆمێنتێک، یان ئاگادرییەک کە بۆت دێت، بڕێکی کەم لە دۆپامین لە مێشکتدا دەردەدات، مێشک ئاڵوودەی ئەم هەستە کورت و خێرایانە دەبێت، دیزاینی شاشەکان، ڕەنگە گەشەکان، بابەتی بێکۆتا (Infinite Scroll)، هەموویان بۆ ئەوە دروست کراون کە مێشک هەمیشە چاوەڕێی پاداشتێکی تر بێت لە ڤیدیۆی داهاتوودا.
کاریگەرییە خراپەکان لەسەر ژیانی ڕۆژانە 1-کەمبوونەوەی تەرکیز: مێشک ڕادێت لەسەر وەرگرتنی زانیاری خێرا و کورت، ئەمەش وادەکات خوێندنەوەی کتێب یان کارکردن لەسەر پڕۆژەیەکی درێژخایەن زۆر قورس بێت. 2- تێکچوونی خەو: ئەو تیشکە شینەی لە مۆبایلەوە دەردەچێت، ڕێگری دەکات لە دەردانی هۆرمۆنی مێلاتۆنین، کە بەرپرسە لە خەوێکی ئارام. 3- بەراوردکاری کۆمەڵایەتی: بینینی ژیانی کەسانی دیکە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، دەبێتە هۆی دروستبوونی هەستی خۆ بەکەم زانین و خەمۆکی لای بەکارهێنەر.
چۆن خۆمان لەم تەڵەیە ڕزگار بکەین؟ پێویست ناکات تەکنەلۆژیا بە تەواوی ڕەت بکەیتەوە، بەڵکو دەتوانیت ئەم هەنگاوانە جێبەجی بکەیت:
-نۆتیفیکەیشنی ئەپڵیکەیشنە ناپێویستەکان بکوژێنەرەوە.
-کاتێکی دیاریکراو دانێ بۆ بەکارهێنانی مۆبایل (بۆ نموونە ڕۆژانە یەک کاتژمێر).
-مۆبایل مەبەرە ژووری خەوتنەکەت.
-پەیڕەوی (ڕۆژووی دۆپامین) بکە؛ واتە ڕۆژێک لە هەفتەیەکدا بە تەواوی لە ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان دوور بکەوەرەوە تا مێشک بگەڕێتەوە دۆخی سروشتی خۆی. سەرچاوە پشتگیرەکان: 1-کۆمەڵەی دەروونناسی ئەمریکی (American Psychological Association)
2-پەیمانگای پزیشکیی هارڤارد (Harvard Medical School)
3-سەنتەری تەکنەلۆژیای مرۆیی (Center for Humane Technology)

تەڵەی دۆپامین

بۆ چەندین ساڵ، کونە ڕەشەکان تەنها وەک بیردۆزێکی بیرکاری لە ناو هاوکێشەکانی ئەلبێرت ئەنیشتایندا بوونیان هەبو،. بەڵام ئەمڕۆ، بەهۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و گرتنی یەکەمین وێنەی ڕاستەقینەی کونێکی ڕەش، زاناکان دەستیان کردووە بە تێگەیشتن لەم تەنە سەیرانەی کە هەموو یاساکانی فیزیا تێکدەشکێنن.
کونی ڕەش چییە؟ کونی ڕەش شوێنێکە لە بۆشایی ئاسماندا کە هێزی کێشکردن تێیدا ئەوەندە بەهێزە، تەنانەت ڕووناکیش ناتوانێت تێیدا دەربچێت، ئەم هێزە بەهێزە لەبەر ئەوە دروست دەبێت کە بڕێکی زۆر لە ماددە لە ناو شوێنێکی زۆر بچووکدا پەستێنراوە، ئەمە وەک ئەوە وایە کە تۆ گۆی زەوی بپەسێنیت بۆ قەبارەی دەنکە نۆکێک، بەڵام کێشەکەی وەک خۆی بمێنێتەوە.
کونە ڕەشەکان چۆن دروست دەبن؟ زۆربەی کونە ڕەشەکان لە ئەنجامی مردنی ئەستێرە زەبەلاحەکان دروست دەبن، کاتێک تەمەنی ئەستێرەیەکی گەورە کۆتایی دێت و سووتەمەنییە ناوکییەکەی نامێنێت، لەژێر قورسایی کێشی خۆیدا دادەڕمێت و دەتەقێتەوە، ئەگەر پاشماوەی ئەستێرەکە ئەوەندە قورس بێت، دەبێتە کونی ڕەش، ئەم پڕۆسەیە بە یەکێک لە توندوتیژترین ڕووداوەکانی گەردوون دادەنرێت.
پێکهاتەی ناوەوەی کونی ڕەش زاناکان پێیان وایە کونی ڕەش لە سێ بەشی سەرەکی پێکدێت: 1- ئاسۆی ڕووداو (Event Horizon): ئەمە ئەو سنوورەیە کە هەر تەنێک بیبڕێت، چیتر گەڕانەوەی بۆ نییە. 2- دیسکی کۆکەرەوە (Accretion Disk): گاز و تۆزێکی زۆر بە دەوری کونی ڕەشەکەدا دەسوڕێنەوە و بەهۆی لێخشاندنەوە گەرم دەبن و تیشکێکی زۆر بەهێز دەردەکەن، ئەمەش وادەکات ئێمە بتوانین کونی ڕەشەکە ببینین. 3- خاڵی تاکی (Singularity): لە ناوەڕاستی کونی ڕەشەکەدایە، شوێنێکە کە چڕی تێیدا بێکۆتایە و هەموو یاساکانی فیزیای تێدا پەکدەکەوێت.
دیاردەی سپاگێتی (Spaghettification) ئەگەر مرۆڤێک بەرەو کونی ڕەشێک بڕوات، تووشی دیاردەیەکی سەیر دەبێت کە زاناکان ناویان ناوە سپاگێتی، بەهۆی ئەوەی کێشکردن لە لای پێیەکانت زۆر بەهێزترە وەک لە لای سەرت، جەستەت وەک دەزویەکی درێژی سپاگێتی دەکشێت و پارچە پارچە دەبێت، ئەمە نیشانەی هێزی وێرانکاری بێکۆتای کونی ڕەشە.
کات لە ناو کونی ڕەشدا یەکێک لە سەیرترین دۆزینەوەکانی زانستی فیزیا ئەوەیە کە کات لە نزیک کونی ڕەشدا هێواش دەبێتەوە، بەپێی بیردۆزی ڕێژەیی ئەنیشتاین، کێشکردنی زۆر کار دەکاتە سەر کات، ئەگەر کەشتیوانێکی ئاسمانی بتوانێت لە نزیک کونی ڕەشێک بمێنێتەوە و دواتر بگەڕێتەوە بۆ سەر زەوی، دەبینێت کە لەسەر زەوی چەندین ساڵ تێپەڕیوە، لەکاتێکدا بۆ ئەو تەنها چەند کاتژمێرێک بووە.
جۆرەکانی کونی ڕەش هەموو کونە ڕەشەکان وەک یەک نین:
کونە ڕەشە ئەستێرەییەکان: کێشیان چەند هێندەی خۆرە.
کونە ڕەشە زەبەلاحەکان (Supermassive): کێشیان ملیۆنان هێندەی خۆرە و لە چەقی گەلەئەستێرەکاندا بوونیان هەیە، وەک ئەو کونی ڕەشەی لە چەقی گەلەئەستێرەی خۆمان (ڕێگەی شیری)دا هەیە.
ئایا کونی ڕەش دەروازەیەکە بۆ شوێنێکی تر؟ هەندێک لە زاناکان و بیردۆزەکان باس لەوە دەکەن کە کونی ڕەش ڕەنگە ببێتە هۆی دروستبوونی (کونی کرم یان Wormhole)، ئەمەش واتە کونی ڕەش ڕەنگە تەنها گۆڕستان نەبێت، بەڵکو تونێلێک بێت بۆ گواستنەوە بۆ بەشێکی تری گەردوون یان گەردوونێکی تر، بەڵام ئەمە تا ئێستا تەنها وەک خەیاڵ و بیردۆز ماوەتەوە. سەرچاوە پشتگیرەکان: - ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئەمریکی (NASA):
- ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئەوروپی (ESA):
- بیردۆزی ڕێژەیی گشتی (General Relativity):
- گۆڕانی کات و فیزیا (Space.com):

سینەمای قەلەم

گەڕان بکە بۆ نوێترین فیلم و دراما جیهانیەکان لە سینەمای قەڵەم بە زمانی کوردی و بیانی

نوێترین