ئاژانسی فارس ڕایگەیاند، هاوسەری عەلی خامنەیی، رێبەری کۆچکردوو لە ژیاندایە و ئەو هەواڵانەی لەبارەی شەهیدبوونی بڵاوکرابوونەوە دوور بوون لە راستییەوە.
ئەمەش لەکاتێکدایە، پێشتر وا بڵاوکرابووەوە کە لە رۆژی یەکەمی هێرشەکاندا کوژراوە.

"هاوسەرەکەی خامنەیی لە ژیاندایە"

وەزارەتی دەرەوەی ئێران: ھیچ مینێکمان لە گەرووی ھورمز نەچاندووە
ئەمەش لەکاتێکدایە، وەڵامی وەزارەتی دەرەوەی ئێران لەکاتێکدایە کە دوێنێ ئەمریکا رایگەیاند گوایە ئێران گەرووی هورمزی بەتەواوی مینڕێژ کردووە و کەشتییەکان ناتوانن بپەڕنەوە بەهۆی ئەوەوە، بەڵام ئەمڕۆ وەزارەتی دەرەوەی ئێران ڕەتی کردەوە کاری لەو جۆرە ئەنجامدرابێت.

"ئێران: ھیچ مینێکمان لە گەرووی ھورمز نەچاندووە"

رێبەری نوێی كۆماری ئیسلامی ئێران رایگەیاند:" هه‌وڵه‌كانیان بۆ دابه‌شكردنی وڵات شكستپێهێنا ".

 ده‌شڵێت، "ته‌نها هێرش ده‌كه‌ینه‌ سه‌ر بنكه‌كانی ئه‌مریكا و ئیسرائیل و به‌رده‌وامیش ده‌بین".

ئەمڕۆ پێنجشەممە 12ـی ئازاری 2026، موجتەبا خامنەیی، رێبەری باڵای ئێران لە یەکەم پەیامیدا دوای دەستبەکاربوونی لە پۆستەکەی رایگەیاند:" ته‌نها هێرش ده‌كه‌ینه‌ سه‌ر بنكه‌كانی ئه‌مریكا و ئیسرائیل و به‌رده‌وامیش ده‌بین، تۆڵەی خوێنی شەهیدەکانیش دەکەینەوە و گەرووی هورمز بە داخراوی دەمێنێتەوە ".

ئاماژەی بەوەشکرد:" باوەڕمان بە دۆستایەتیی وڵاتانی دراوسێمان هەیە، بەڵام ناچارین بنکەکانی ئەمریکا لەو وڵاتانە بە ئامانج بگرین و راسپاردەمان بۆ وڵاتانی ناوچەکە ئەوەیە کە بنکەکانی ئەمریکا لە وڵاتەکانیاندا بخەن ".
وتیشی:" درێغی ناکەین لە تۆڵەسەندنەوە لەو تاوانانەی کە دوژمن ئەنجامی داوە، بە تایبەتی کۆمەڵکوژیی قوتابخانەی میناب و پێویستیشە گەلەکەمان بە توندی لە هەموو گۆڕەپانەکاندا ئامادە بێت بۆ پووچەڵکردنەوەی هەموو پلانەکان ".

دەقی پەیامەکەی موجتەبا خامنەیی

موجتەبا خامنەیی: ئەو وڵاتانەی هێرشیان کردووەتە سەرمان دەبێت چاوەرێی وەڵام بن.

"چاوەرێی وەڵام بن"

تۆڵەی خوێنی شەهیدان دەکەینەوە و گەرووی هورمزیش بە داخراوی دەمێنێتەوە.

پەیامێکی توند لە موجتەبا خامنەییەوە

بۆ چەندین ساڵ، کونە ڕەشەکان تەنها وەک بیردۆزێکی بیرکاری لە ناو هاوکێشەکانی ئەلبێرت ئەنیشتایندا بوونیان هەبو،. بەڵام ئەمڕۆ، بەهۆی پێشکەوتنی تەکنەلۆژیا و گرتنی یەکەمین وێنەی ڕاستەقینەی کونێکی ڕەش، زاناکان دەستیان کردووە بە تێگەیشتن لەم تەنە سەیرانەی کە هەموو یاساکانی فیزیا تێکدەشکێنن.
کونی ڕەش چییە؟ کونی ڕەش شوێنێکە لە بۆشایی ئاسماندا کە هێزی کێشکردن تێیدا ئەوەندە بەهێزە، تەنانەت ڕووناکیش ناتوانێت تێیدا دەربچێت، ئەم هێزە بەهێزە لەبەر ئەوە دروست دەبێت کە بڕێکی زۆر لە ماددە لە ناو شوێنێکی زۆر بچووکدا پەستێنراوە، ئەمە وەک ئەوە وایە کە تۆ گۆی زەوی بپەسێنیت بۆ قەبارەی دەنکە نۆکێک، بەڵام کێشەکەی وەک خۆی بمێنێتەوە.
کونە ڕەشەکان چۆن دروست دەبن؟ زۆربەی کونە ڕەشەکان لە ئەنجامی مردنی ئەستێرە زەبەلاحەکان دروست دەبن، کاتێک تەمەنی ئەستێرەیەکی گەورە کۆتایی دێت و سووتەمەنییە ناوکییەکەی نامێنێت، لەژێر قورسایی کێشی خۆیدا دادەڕمێت و دەتەقێتەوە، ئەگەر پاشماوەی ئەستێرەکە ئەوەندە قورس بێت، دەبێتە کونی ڕەش، ئەم پڕۆسەیە بە یەکێک لە توندوتیژترین ڕووداوەکانی گەردوون دادەنرێت.
پێکهاتەی ناوەوەی کونی ڕەش زاناکان پێیان وایە کونی ڕەش لە سێ بەشی سەرەکی پێکدێت: 1- ئاسۆی ڕووداو (Event Horizon): ئەمە ئەو سنوورەیە کە هەر تەنێک بیبڕێت، چیتر گەڕانەوەی بۆ نییە. 2- دیسکی کۆکەرەوە (Accretion Disk): گاز و تۆزێکی زۆر بە دەوری کونی ڕەشەکەدا دەسوڕێنەوە و بەهۆی لێخشاندنەوە گەرم دەبن و تیشکێکی زۆر بەهێز دەردەکەن، ئەمەش وادەکات ئێمە بتوانین کونی ڕەشەکە ببینین. 3- خاڵی تاکی (Singularity): لە ناوەڕاستی کونی ڕەشەکەدایە، شوێنێکە کە چڕی تێیدا بێکۆتایە و هەموو یاساکانی فیزیای تێدا پەکدەکەوێت.
دیاردەی سپاگێتی (Spaghettification) ئەگەر مرۆڤێک بەرەو کونی ڕەشێک بڕوات، تووشی دیاردەیەکی سەیر دەبێت کە زاناکان ناویان ناوە سپاگێتی، بەهۆی ئەوەی کێشکردن لە لای پێیەکانت زۆر بەهێزترە وەک لە لای سەرت، جەستەت وەک دەزویەکی درێژی سپاگێتی دەکشێت و پارچە پارچە دەبێت، ئەمە نیشانەی هێزی وێرانکاری بێکۆتای کونی ڕەشە.
کات لە ناو کونی ڕەشدا یەکێک لە سەیرترین دۆزینەوەکانی زانستی فیزیا ئەوەیە کە کات لە نزیک کونی ڕەشدا هێواش دەبێتەوە، بەپێی بیردۆزی ڕێژەیی ئەنیشتاین، کێشکردنی زۆر کار دەکاتە سەر کات، ئەگەر کەشتیوانێکی ئاسمانی بتوانێت لە نزیک کونی ڕەشێک بمێنێتەوە و دواتر بگەڕێتەوە بۆ سەر زەوی، دەبینێت کە لەسەر زەوی چەندین ساڵ تێپەڕیوە، لەکاتێکدا بۆ ئەو تەنها چەند کاتژمێرێک بووە.
جۆرەکانی کونی ڕەش هەموو کونە ڕەشەکان وەک یەک نین:
کونە ڕەشە ئەستێرەییەکان: کێشیان چەند هێندەی خۆرە.
کونە ڕەشە زەبەلاحەکان (Supermassive): کێشیان ملیۆنان هێندەی خۆرە و لە چەقی گەلەئەستێرەکاندا بوونیان هەیە، وەک ئەو کونی ڕەشەی لە چەقی گەلەئەستێرەی خۆمان (ڕێگەی شیری)دا هەیە.
ئایا کونی ڕەش دەروازەیەکە بۆ شوێنێکی تر؟ هەندێک لە زاناکان و بیردۆزەکان باس لەوە دەکەن کە کونی ڕەش ڕەنگە ببێتە هۆی دروستبوونی (کونی کرم یان Wormhole)، ئەمەش واتە کونی ڕەش ڕەنگە تەنها گۆڕستان نەبێت، بەڵکو تونێلێک بێت بۆ گواستنەوە بۆ بەشێکی تری گەردوون یان گەردوونێکی تر، بەڵام ئەمە تا ئێستا تەنها وەک خەیاڵ و بیردۆز ماوەتەوە. سەرچاوە پشتگیرەکان: - ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئەمریکی (NASA):
- ئاژانسی بۆشایی ئاسمانی ئەوروپی (ESA):
- بیردۆزی ڕێژەیی گشتی (General Relativity):
- گۆڕانی کات و فیزیا (Space.com):

"کونی ڕەش" دەروازەیەک بۆ جیهانێکی دیکە یاخوود گۆڕستانی ئەستێرەکان؟

لە کۆنەوە دابونەریتە نامۆ و سەیرەکان تەنها بە ناوچە دوورەدەستەکان و هۆزە سەرەتاییەکانەوە بەستراونەتەوە، بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە هەندێک لە پێشکەوتووترین وڵاتانی جیهان، تا ئێستاش پابەندن بە چەند نەریتێک کە بۆ کەسێکی دەرەکی زۆر سەیر و جێگەی سەر سوڕمانن.
1- ئەڵمانیا؛ شکاندنی قاپ و قاچاخ (Polterabend) لە وڵاتێکی وەک ئەڵمانیا کە بە وردی و سیستەماتیکی دەناسرێت، نەریتێکی کۆن هەیە کە تێیدا شەوێک پێش ئاهەنگی هاوسەرگیری، هاوڕێ و خزمانی بووک و زاوا لەبەردەم ماڵەکانیاندا کۆدەبنەوە و دەست دەکەن بە شکاندنی قاپ و قاچاخی فەخفوری و سیرامیک، ئەڵمانییەکان باوەڕیان وایە ئەم دەنگە شەیتان و جنۆکە لە ژیانی نوێی هاوسەران دوور دەخاتەوە، دواتر پێویستە بووک و زاوا پێکەوە شوێنەکە پاک بکەنەوە وەک هێمایەک بۆ کاری بەکۆمەڵ لە داهاتوودا.
2- بەریتانیا؛ ڕاکردن بە شوێنی پەنیری خولاو (Cheese-Rolling) ساڵانە لە ناوچەی گلوسترشایەری بەریتانیا، خەڵکێکی زۆر کۆدەبنەوە بۆ پێشبڕکێیەک کە تێیدا پارچە پەنیرێکی خولاو لەسەر گردێکی زۆر لێژ بەر دەدرێتەوە و خەڵکەکە بەدوایدا ڕادەکەن، ئەم گردە ئەوەندە لێژە کە زۆربەی بەشداربووان بە گڵاڵەوەرێ دێنە خوارەوە و زۆرجار تووشی پێکانی توند دەبن، ئەم نەریتە مێژووەکەی بۆ سەدان ساڵ پێش ئێستا دەگەڕێتەوە و سەرەڕای مەترسییەکانی، بەریتانییەکان دەستی لێ هەڵناگرن.
3- دانیمارک؛ دارچینی کردن بەسەر سەڵتەکاندا ئەگەر لە دانیمارک بژیت و بگەیتە تەمەنی 25 ساڵی و هێشتا هاوسەرگیریت نەکردبێت، هاوڕێکانت لە ڕۆژی لەدایکبوونتدا دەتکەنە ئامانج، ئەوان تۆ دەبەستنەوە بە دارێک یان ستونێکەوە و بڕێکی زۆر دارچینی بەسەر هەموو جەستەتدا دەکەن، ئەگەر تا تەمەنی 30 ساڵیش هەر بە سەڵتی بمێنیتەوە، دارچینییەکە دەگۆڕێت بۆ بیبەری توند! ئەمە ڕێگەیەکی کۆمەڵایەتییە بۆ گاڵتەکردن و هاندانی گەنجان بۆ هاوسەرگیری.
4- ژاپۆن؛ گریانی منداڵەکان (Nakizumo) ژاپۆن یەکێکە لە پێشەنگەکانی تەکنەلۆژیا، بەڵام فیستیڤاڵێکی هەیە کە تێیدا دوو زۆرانبازی سۆمۆ منداڵی بچووک هەڵدەگرن و هەوڵ دەدەن بیانگریێنن،ژاپۆنییەکان باوەڕیان وایە گریانێکی بەهێزی منداڵ دەبێتە هۆی دوورخستنەوەی ڕۆحی شەڕانگێز و منداڵەکە بە تەندروستی گەورە دەبێت، هەر منداڵێک زووتر و بەدەنگی بەرزتر بگریێت، بە براوە دادەنرێت.
5- ئیسپانیا؛ بازدان بەسەر کۆرپەلەکاندا (El Colacho) لە گوندێکی ئیسپانیا نەریتێکی سەیر هەیە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1620، تێیدا پیاوانێک کە جلی شەیتانیان پۆشیوە، باز دەدەن بەسەر ئەو کۆرپەلانەی کە لەسەر زەوی و لەسەر دۆشەک ڕیز کراون، ئەم کارە بۆ پاککردنەوەی منداڵەکانە لە گوناهی بنەڕەتی و پاراستنیان لە نەخۆشی.

سەیرترین دابونەریتەکانی جیهان کە تا ئێستاش لە وڵاتە پێشکەوتووەکاندا ماون

دەوڵەت باخچەلی: برا کوردەکانمان نە بۆ فرۆشتنن و نە بۆ کرێ و نە بکوژی بەکرێگیراون.

جێگەی سەرسوڕمانە؛ زۆرینەی ئەو شارانەی لە ئێران بۆردمان دەكرێن توركین.

دەوڵەت باخچەلی، سەرۆكی پارتی نەتەوەپەرستی توركیا (مەهەپە) ڕایگەیاند: خوشک و برا کوردەکانمان نە بۆ فرۆشتنن، نە بۆ کرێ، نە بکوژی بەکرێگیراون، ناكرێت وەک ئامرازێکیش لە هیچ پڕۆژەیەکی ستەمکارانەدا وێنا بکرێن. 

ئاماژەی بەوەشکرد، کورد گەلێکی شەرەفمەند و بەخشندە و بوێر و جوامێرو دانایە، ئەوانەی پیلان دەگێڕن بۆ چاندنی ناتەبایی و دووبەرەکی لە نێوان تورک - کوردەکاندا، ئەوانەی هەوڵی ناسەقامگیرکردنی شارە مێژووییەكانی تورکیا دەدەن لە ئێران و ئەوانەی ئامانجیان هەڵگیرسانی ململانێی نێوان تورک و کوردە، جگە لە تاکی خیانەتکار و نیاز خراپ هیچی تر نی، تورک و کورد خوشک و بران، یەك چارەنوس كۆیان دەكاتەوە. 

وتیشی، ئەوەی جێگای سەرسوڕمانە کە زۆرینەی ئەو شارە دەكرێنە ئامانج لە ئێران تورکین، لە تەبرێزەوە تا ئیسفەهان خوشک و براکانمان لە ژێر ئاگری دوژمندان.

برا کوردەکانمان بۆ فرۆشتن نین

یەکێتی هاوردە و ناردنکارانی هەرێم رایگەیاند، چەند ڕۆژێک دوای گرژی و ئاڵۆزیەکانی نێوان ئێران و وڵاتانی ئەمریکا و ئیسرائیل دەروازەکانی ئێران بە رووی هەرێم دا داخران، بەڵام لە ئێستادا کراونەتەوە بەرووی هەرێمدا.


ئەمڕۆ سێشەممە 10ـی ئازاری 2026، یەکێتی هاوردە و ناردنکارانی هەرێم رایگەیاند، بێجگە لە دەروازەی باشماخ بەکراوەی مایەوە، ئەو دەروازانەی بەهۆی گرژی و ئاڵۆزیەکانی نێوان ئێران و وڵاتانی ئەمریکا و ئیسرائیل داخرابوون ئێستا کراونەتەوە.


ئاماژەی بەوەشکرد، رۆژی 8ـی 3ـی 2026 دەروازەی شوشمێ تەوێڵە کرایەوە، ئێوارەی 9ـی ئازاری 2026 دەروازەی سەیران بەن کرایەوە.

ئەمەش لەکاتێکدایە، لە ئێستادا لە دەروازەی باشماخ رۆژانە 500 بارهەڵگر دێتە ناوەوە لە باری ترانزێت و کاڵای ئێرانی ڕۆژانە لە زیادبوندایە و بارەکانی ئێران کە زۆربەی خواردەمەنیین.

وتیشی، چاوەڕێن لە رۆژانی داهاتوو ئەو دەروازانەی تا ئێستا نەکراونەتەوە، بکرێنەوە.

تورکیا سیستەمی مووشەکی پاتریۆتی جێگیرکرد

سه‌رۆكایه‌تیی كۆماری توركیا: جارێكی دیكه‌ هۆشداری ده‌ده‌ینه‌‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كان به‌ تایبه‌تی ئێران‌ خۆیان به‌دووربگرن له‌ هه‌ر هه‌نگاوێک كه‌ ببێته‌ هۆی درووستبوونی هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی ناوچه‌كه‌ و سه‌لامه‌تیی هاوڵاتییانی سڤیل.

ئاگادارییەک لە سەرۆکایەتی کۆماری تورکیاوە بۆ ئێران

ساڵانە لە هەموو جیهاندا ڕۆژی 8ـی مارس وەک ڕۆژی جیهانیی ئافرەتان بەرز ڕادەگیرێت، ئەم ڕۆژە تەنها بۆنەیەکی ئاسایی نییە، بەڵکو هێمایەکە بۆ مێژوویەکی دوورودێژ لە تێکۆشانی ئافرەتان بۆ بەدەستهێنانی مافە سەرەتاییەکانیان، وەک مافی دەنگدان، کارکردن، و یەکسانی لە دەرفەتەکاندا. مێژووی سەرهەڵدانی ئەم ڕۆژە: سەرەتای ئەم جوڵانەوەیە دەگەڕێتەوە بۆ سەرەتاکانی سەدەی بیستەم، کاتێک لە ساڵی 1908دا هەزاران ئافرەت لە شەقامەکانی شاری نیویۆرک ڕێپێوانیان کرد بۆ داواکردنی کەمکردنەوەی کاتژمێرەکانی کار و باشترکردنی مووچە و مافی دەنگدان, دواتر لە ساڵی 1910دا، لە کۆنفرانسێکی نێودەوڵەتیدا پێشنیار کرا کە ڕۆژێک دیاری بکرێت بۆ ڕێزگرتن لە خەباتی ئافرەتان، و لە ساڵی 1975دا نەتەوە یەکگرتووەکان بە فەرمی ئەم ڕۆژەی ناساند. 
 ڕۆڵی ئافرەت لە گۆڕانکارییەکاندا: مێژوو سەلماندوویەتی کە کاتێک دەرفەتی یەکسان بۆ ئافرەتان دەڕەخسێنرێت، نەک تەنها ژیانی خۆیان، بەڵکو ئابووری و کەلتووری وڵاتەکانیشیان بەرەو پێش دەبەن, ئافرەت وەک نیوەی کۆمەڵگە، بزوێنەری سەرەکی پەروەردە و گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکانە. دروشم و ئامانجەکانی ساڵی 2026: هەموو ساڵێک نەتەوە یەکگرتووەکان دروشمێکی تایبەت بۆ ئەم ڕۆژە دیاری دەکات,ئامانجی سەرەکی ئەمساڵ جەختکردنەوەیە لەسەر وەبەرهێنان لە تواناکانی ئافرەتان و خێراکردنی هەنگاوەکان بەرەو یەکسانی, ئەمە پەیامێکە بۆ حکومەت و ڕێکخراوەکان کە گەشەپێدانی کۆمەڵگە بەبێ بەشدارییەکی کارای ئافرەتان مەحاڵە. 
ئافرەتی کورد؛ مێژوویەکی پڕ لە قوربانی و پێشەنگایەتی لە گۆڕانکارییەکاندا
لە مێژووی گەلانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئافرەتی کورد هەمیشە وەک سیمبولی خۆڕاگری و ئازایەتی ناسراوە،جیاواز لە زۆرێک لە کەلتوورەکانی دیکە، ژنی کورد تەنها لە چوارچێوەی ماڵدا نەمایەوە، بەڵکو لە سەنگەرەکانی بەرگری، ناوەندەکانی بڕیار و کایە ئەدەبییەکاندا ڕۆڵی سەرەکی گێڕاوە.
ژنی کورد و پێگەی کۆمەڵایەتی لە مێژوودا: گەشتیارانی بیانی کە لە سەدەکانی ڕابردوودا هاتوونەتە کوردستان، لە یاداشتەکانیاندا ئاماژەیان بەوە کردووە کە ئافرەتی کورد بەراورد بە نەتەوەکانی دراوسێ، خاوەن ئازادی و سەربەخۆیی زیاتر بووە، مێژوو ناوی چەندین ژنی وەک حەپسەخانی نەقیب و عادیلە خانممان بۆ دەگێڕێتەوە کە نەک تەنها لە بەڕێوەبردنی کاروباری خێزانی، بەڵکو لە چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتییەکان و بەڕێوەبردنی ناوچەکانیاندا وەک سەرکردە دەرکەوتوون.
پێشەنگایەتی لە بزوێنەری ڕۆشنبیری و ئەدەبیدا: ئافرەتی کورد لە بواری شیعر و ئەدەبیشدا خاوەن دەنگێکی تایبەت بووە، مەستوورەی ئەردەڵان وەک یەکەم مێژوونووسی ژن لە ناوچەکەدا، نموونەیەکی باڵای ئەو هۆشیاری و زانستەیە کە ژنی کورد هەیبووە، ئەم کاروانە تا ئێستاش بەردەوامە و ئێستا ئافرەتانی کورد لە ناوەندە زانستییەکانی جیهان و لە بواری نووسین و ڕۆژنامەگەریدا خاوەن پێگەیەکی نێودەوڵەتین.
خۆڕاگری لە بەردەم قەیرانەکاندا: لە مێژووی نوێی کوردستاندا، ئافرەتان گەورەترین قوربانی و لە هەمان کاتدا گەورەترین پاڵەوانی ناو کارەساتەکان بوون، لە شاڵاوەکانی ئەنفال و کیمیاباران و کۆچی ملیۆنی، ژنی کورد بووە پارێزەری خێزان و زمان و شوناسی نەتەوەیی، دواتریش لە شەڕی دژی تیرۆر، ئازایەتی کچانی کورد بووە جێگەی سەرسامی جیهان و وێنەی ژنی کوردی وەک جەنگاوەرێکی ئازا لە میدیا جیهانییەکاندا نەخشاند.

ڕۆژی 8 مارس و ڕۆڵی ئافرەتانی کورد بە درێژایی مێژوو

تۆڕی هەواڵی فۆکس نیوزی ئەمریکی رایگەیاند، هێزی دەریایی ئەمریکا سێیەمین گروپی هێرشبەری کەشتییە فڕۆکەهەڵگرەکانی بۆ ئۆپەراسیۆنەکانی دژ بە ئێران ئامادە کردووە.
ئاماژەی بەوەشکرد، کەشتییەکە ناوی "یو ئێس ئێس جۆرج دەبڵیو بوش"ـە و رۆژی پێنجشەممە سەرجەم مەشق و راهێنانە سەربازییەکانی تەواو کردوە و بڕیارە بەم زووانە رەوانەی ناوچەکەیان بکات.

سینەمای قەلەم

گەڕان بکە بۆ نوێترین فیلم و دراما جیهانیەکان لە سینەمای قەڵەم بە زمانی کوردی و بیانی

جیهان