بۆ چەندین دەیەیە تەنها لە ناو فیلمە خەیاڵییەکاندا دەمانبینی کە مرۆڤ بتوانێت بە مێشک کۆنتڕۆڵی کۆمپیوتەر بکات، بەڵام کۆمپانیای نیورالینک (Neuralink) کە لە لایەن ئیلۆن مەسکەوە دامەزراوە، خەریکە ئەم خەیاڵە دەگۆڕێت بۆ ڕاستییەکی زانستی، ئەم تەکنەلۆژیایە دەیەوێت پردێک لە نێوان دەمارەکانی مێشک و جیهانی دیجیتاڵیدا دروست بکات. 
نیورالینک چییە و چۆن کار دەکات؟ نیورالینک ئامێرێکی بچووکە کە قەبارەکەی لە قەبارەی دراوێکی کانزایی دەچێت و لە ڕێگەی نەشتەرگەرییەکی وردەوە لە ناو کاسەی سەردا جێگیر دەکرێت، ئەم ئامێرە هەزاران وایەری زۆر باریکی پێوەیە کە لە تاڵە مووی مرۆڤ باریکترن و دەبەسترێنەوە بە دەمارەخانەکانی مێشکەوە، ئەرکی ئەم وایەرانە خوێندنەوەی ئاماژە کارەباییەکانی مێشک و وەرگێڕانیانە بۆ سەر زمانێکی دیجیتاڵی کە کۆمپیوتەر لێی تێبگات. 
لە قۆناغی ئێستادا، ئامانجی سەرەکی نیورالینک یارمەتیدانی ئەو کەسانەیە کە کێشەی دەمارییان هەیە یان ئیفلیج بوون، لە ڕێگەی ئەم چیپەوە، کەسێکی ئیفلیج دەتوانێت تەنها بە "بیرکردنەوە" ماوسی کۆمپیوتەر بجوڵێنێت، نامە بنووسێت، یان مۆبایلەکەی بەکاربهێنیت، یەکەم تاقیکردنەوەی مرۆیی کە لە ساڵی 2024دا ئەنجامدرا، نیشانی دا کە نەخۆشێک توانیویەتی بە سەرکەوتوویی یاری شەترەنج لەسەر کۆمپیوتەر بکات تەنها بە بەکارهێنانی مێشکی. 
ئیلۆن مەسک تەنها چاوی لە چارەسەری نەخۆشی نییە، بەڵکو دەخوازێت مرۆڤ بگەیەنێتە ئاستێکی باڵاتر (Superhuman)، ئەو پێی وایە بۆ ئەوەی مرۆڤ لە بەرامبەر زیرەکی دەستکرددا (AI) شکست نەهێنێت، دەبێت مێشکی خۆی بە ئینتەرنێتەوە ببەستێتەوە.
سەرچاوە پشتگیرەکان:

Nature Journal of Biomedical Engineering
MIT Technology Review 
Neuralink Official Website

چیپەکەی ئیلۆن مەسک چۆن جیهان دەگۆڕێت؟

ئایا تا ئێستا هەستت کردووە کە بۆ چەند خولەکێک مۆبایلەکەت بەکاردەهێنیت، بەڵام کاتێک بەئاگا دێیتەوە دەبینیت دوو کاتژمێرت لە ناو تیکتۆک یان ئینستاگرام بەسەر بردووە؟ ئەمە تەنها ڕێکەوت نییە، بەڵکو ئەنجامی سیستمێکی ئاڵۆزی دەروونییە کە پێی دەگوترێت تەڵەی دۆپامین.
دۆپامین چییە؟ دۆپامین ماددەیەکی کیمیاییە لە ناو مێشکدا کە بەرپرسە لە هەستی پاداشت و خۆشی، کاتێک خواردنێکی خۆش دەخۆیت یان کارێکی سەرکەوتوو دەکەیت، مێشک ئەم ماددەیە دەردەدات و هەست بە دڵخۆشی دەکەیت.
چۆن گیرۆدە دەبین؟ هەر (لایک)ێـک، کۆمێنتێک، یان ئاگادرییەک کە بۆت دێت، بڕێکی کەم لە دۆپامین لە مێشکتدا دەردەدات، مێشک ئاڵوودەی ئەم هەستە کورت و خێرایانە دەبێت، دیزاینی شاشەکان، ڕەنگە گەشەکان، بابەتی بێکۆتا (Infinite Scroll)، هەموویان بۆ ئەوە دروست کراون کە مێشک هەمیشە چاوەڕێی پاداشتێکی تر بێت لە ڤیدیۆی داهاتوودا.
کاریگەرییە خراپەکان لەسەر ژیانی ڕۆژانە 1-کەمبوونەوەی تەرکیز: مێشک ڕادێت لەسەر وەرگرتنی زانیاری خێرا و کورت، ئەمەش وادەکات خوێندنەوەی کتێب یان کارکردن لەسەر پڕۆژەیەکی درێژخایەن زۆر قورس بێت. 2- تێکچوونی خەو: ئەو تیشکە شینەی لە مۆبایلەوە دەردەچێت، ڕێگری دەکات لە دەردانی هۆرمۆنی مێلاتۆنین، کە بەرپرسە لە خەوێکی ئارام. 3- بەراوردکاری کۆمەڵایەتی: بینینی ژیانی کەسانی دیکە لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، دەبێتە هۆی دروستبوونی هەستی خۆ بەکەم زانین و خەمۆکی لای بەکارهێنەر.
چۆن خۆمان لەم تەڵەیە ڕزگار بکەین؟ پێویست ناکات تەکنەلۆژیا بە تەواوی ڕەت بکەیتەوە، بەڵکو دەتوانیت ئەم هەنگاوانە جێبەجی بکەیت:
-نۆتیفیکەیشنی ئەپڵیکەیشنە ناپێویستەکان بکوژێنەرەوە.
-کاتێکی دیاریکراو دانێ بۆ بەکارهێنانی مۆبایل (بۆ نموونە ڕۆژانە یەک کاتژمێر).
-مۆبایل مەبەرە ژووری خەوتنەکەت.
-پەیڕەوی (ڕۆژووی دۆپامین) بکە؛ واتە ڕۆژێک لە هەفتەیەکدا بە تەواوی لە ئامێرە ئەلیکترۆنییەکان دوور بکەوەرەوە تا مێشک بگەڕێتەوە دۆخی سروشتی خۆی. سەرچاوە پشتگیرەکان: 1-کۆمەڵەی دەروونناسی ئەمریکی (American Psychological Association)
2-پەیمانگای پزیشکیی هارڤارد (Harvard Medical School)
3-سەنتەری تەکنەلۆژیای مرۆیی (Center for Humane Technology)

تەڵەی دۆپامین

توتڕکی ڕەش تەنها میوەیەکی بەتام نییە، بەڵکو بەپێی توێژینەوە نوێیەکان، یەکێکە لەو خۆراکانەی کە بە (Superfood) دادەنرێت بەهۆی کاریگەرییە ڕاستەوخۆکانی لەسەر درێژکردنەوەی تەمەنی خانەکان. 
گرنگترین سوودە سەلمێندراوەکانی توتڕکی ڕەش:
1- بەهێزکردنی توانای فێربوون و یادەوەری توێژینەوەیەک کە لە گۆڤاری (Journal of Agricultural and Food Chemistry) بڵاوکراوەتەوە، دەریخستووە کە خواردنی بەردەوامی توتڕکی ڕەش یارمەتی مێشک دەدات لە شیکردنەوەی زانیارییەکاندا، ماددە دژە ئۆکسانەکانی ناو ئەم میوەیە پەیوەندی نێوان دەمارەخانەکان باشتر دەکەن، ئەمەش وادەکات مێشک بە چالاکی بمێنێتەوە و کێشەی لەبیرچوونەوەی کاتی کەم ببێتەوە.
2- پاراستنی تەندروستی دڵ و خوێنبەرەکان لێکۆڵینەوەیەکی زانکۆی (Harvard) ئاماژە بەوە دەکات کە ماددەی ئەنتۆسیانین، کە لە توتڕکی ڕەشدا بە زۆری هەیە، دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی پەستانی خوێن و نەرمکردنەوەی خوێنبهەرەکان، ئەمە مەترسی جەڵتەی دڵ بە ڕێژەیەکی بەرچاو کەم دەکاتەوە، چونکە ڕێگری دەکات لە نیشتنی چەوری لە ناو دەمارەکاندا.
3- کۆنتڕۆڵکردنی کێش و هەوکردنەکان بەپێی توێژینەوەیەکی کلینیکی، ئەو کەسانەی توتڕکی ڕەش دەخۆن، ئاستی سووتانی چەوری لە جەستەیاندا زیاد دەکات، ڕیشاڵە تواوەکانی ناو ئەم میوەیە یارمەتی هاوسەنگکردنی هۆرمۆنی ئەنسۆلین دەدەن، ئەمەش وادەکات جەستە کەمتر چەوری کۆبکاتەوە.
4- تەندروستی دەم و ددان توێژینەوەیەکی زانستی لە ساڵی 2013دا دەریخستووە کە ئاوی توتڕکی ڕەش خاوەن تایبەتمەندییەکی دژە بەکتریایە, ئەم میوەیە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی ئەو بەکتریایانەی کە دەبنە هۆی هەوکردنی پووک و کلۆربوونی ددان، چونکە ماددەی پۆلیفینۆڵی تێدایە کە ڕێگری لە گەشەی میکرۆبەکان دەگرێت.
5- سەرچاوەیەکی دەوڵەمەندی مەنگەنیز توتڕکی ڕەش بڕێکی زۆر لە کانزای مەنگەنیزی تێدایە کە زۆر کەس پشتگوێی دەخەن، مەنگەنیز کلیلێکی سەرەکییە بۆ گەشەی ئێسک و بەهێزبوونی کۆئەندامی بەرگری، هەروەها یارمەتی جەستە دەدات بۆ هەرسکردنی پرۆتین و چەورییەکان بە شێوەیەکی دروست. سەرەڕای سوودە زۆرەکانی، خواردنی توتڕکی ڕەش بۆ هەندێک کەس ڕەنگە ببێتە هۆی کێشە، بەپێی ڕێنماییە پزیشکییەکان، ئەم کەسانە پێویستە وریای بن یان لێی دووربکەونەوە:
1- ئەو کەسانەی کێشەی گورچیلە یان زراویان هەیە: توتڕکی ڕەش بڕێکی زۆر لە ماددەی ئۆکزالاتی تێدایە، کاتێک ڕێژەی ئەم ماددەیە لە جەستەدا زۆر دەبێت، دەبێتە هۆی دروستبوونی بەردی گورچیلە یان بەردی زراو، بۆیە ئەو کەسانەی پێشینەی ئەم نەخۆشییانەیان هەیە، پێویستە بە بڕێکی زۆر کەم بیخۆن.
2- کەسانی تووشبوو بە هەستیاری (Allergy): هەندێک کەس تووشی هەستیاری دەبن بە میوە وردەکان (Berries)، ئەگەر دوای خواردنی، هەستت بە خوران، سووربوونەوەی پێست، یان ئاوسانی لێو و زمان کرد، پێویستە یەکسەر خواردنی ڕابگریت، چونکە ڕەنگە نیشانەی هەستیارییەکی توند بێت.
3- ئەوانەی کێشەی هەوکردنی کۆلۆنیان هەیە: بەهۆی هەبوونی بڕێکی زۆر لە ڕیشاڵ و دەنکە زۆرە وردەکانی ناو توتڕکەکە، ڕەنگە ببێتە هۆی وروژاندنی کۆلۆن لەو کەسانەی کە تووشبووی نەخۆشی کۆلۆنی دەمارگیر (IBS) یان هەوکردنی ڕیخۆڵەن، خواردنی بە بڕی زۆر دەبێتە هۆی سکچوون یان غازاتی زۆر.
4- پێش نەشتەرگەری: بلاکبێری کاریگەری هەیە لەسەر ڕێژەی شەکر لە خوێندا، پزیشکان ئامۆژگاری دەکەن کە بەلایەنی کەمەوە دوو هەفتە پێش ئەنجامدانی هەر نەشتەرگەرییەک خواردنی ڕابگیرێت، بۆ ئەوەی لە کاتی نەشتەرگەری و دوای نەشتەرگەری کۆنتڕۆڵی شەکری خوێن تێک نەچێت.
5- ئەو کەسانەی دەرمانی دژە کەمخوێنی یان شلکەرەوەی خوێن دەخۆن: بلاکبێری ڤیتامین کەی تێدایە کە ڕۆڵی هەیە لە خەستکردنەوەی خوێندا، ئەگەر تۆ دەرمانی شلکەرەوەی خوێن وەک (وارفارین) بەکاردەهێنیت، خواردنی بڕێکی زۆر لەم میوەیە ڕەنگە کاریگەری دەرمانەکە کەم بکاتەوە، پێویستە پێشتر ڕاوێژ بە پزیشک بکەیت.
6- منداڵی زۆر بچووک: دەنکە وردەکانی ناو توتڕکی ڕەش ڕەنگە بۆ منداڵی زۆر بچووک (خوار تەمەن یەک ساڵ) قووتدانی قورس بێت یان ببێتە هۆی هەستیاری گەدە، باشترە بە بڕی زۆر کەم و بە شێوەی شەربەتی پاڵێوراو بخورێتەوە. 
ئەنجامگیری توێژینەوەکان: زاناکان ئامۆژگاری دەکەن کە ڕۆژانە 50-80 گرام لەم میوەیە بخورێت، چونکە دەبێتە هۆی دابینکردنی پێویستییە بنەڕەتییەکانی جەستە بۆ بەرگری دژی نەخۆشییە درێژخایەنەکان، توتڕکی ڕەش تەنها خۆراک نییە، بەڵکو پارێزەرێکی سروشتییە بۆ تەواوی ئەندامەکانی جەستە, هەروەها خۆراک شوینی ڕێنمایی پزیشکی ناگرێتەوە باشترە سەرەتا ڕاوێژ بە پزیشکی پسپۆڕ بکرێت. سەرچاوە زانستییەکان:
National Institutes of Health (NIH)
Journal of Agricultural and Food Chemistry
Harvard T.H. Chan School of Public Health

میوەیەک بۆ پاراستنی دڵ و مێشک

لە جیهانی ئەمڕۆدا کە تەکنەلۆژیا بەشێکی دانەبڕاوە لە ژیانمان، زۆربەی کاتەکانمان لەبەردەم شاشە جیاوازەکاندا بەسەر دەبەین، چ وەک پڕۆگرامسازێک کە خەریکی نووسینی کۆدە، یان کارمەندێک کە لە کۆمپانیایەکدا کار دەکات، چاوەکان ڕووبەڕووی فشارێکی زۆر دەبنەوە، پزیشکەکانی چاو باس لە یەکێک لە باشترین تەکنیکە جیهانییەکان دەکەن بۆ پاراستنی چاو. ماندووبوونی چاوی دیجیتاڵی چییە؟
پزیشکەکانی چاو دەڵێن "کاتێک بۆ ماوەیەکی درێژ سەیری شاشە دەکەیت، ماسولکەکانی چاوت تووشی ماندووبوون دەبن، نیشانەکانی وەک سووربوونەوەی چاو، لێڵبینی، وشکبوونەوە و تەنانەت سەرئێشەی بەردەوام دەردەکەون،" پزیشکان ئەم حاڵەتە بە "Computer Vision Syndrome" ناو دەبەن. یاسای 20-20-20 چییە؟
ئەم یاسایە لەلایەن ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ نەخۆشییەکانی چاو پێشنیار کراوە و زۆر سادەیە، بەڵام کاریگەرییەکی سەرسوڕهێنەری هەیە:
-هەر 20 خولەک جارێک: کارەکەت بۆ ساتێکی کەم ڕاگرە.
-بۆ ماوەی 20 چرکە: پشوو بدە و سەیری شاشەکە مەکە.
-سەیری 20 پێ (6 مەتر) دوورتر بکە: سەرنج بخەرە سەر شتێکی دوور بۆ ئەوەی ماسولکەکانی چاوت خاو ببنەوە. بۆچی ئەم 20 چرکەیە گرنگە؟
کاتێک سەیری شاشەیەکی نزیک دەکەیت، چاوەکانت وەک ماسولکەیەک وان کە قورساییەکیان هەڵگرتبێ،. کاتێک سەیری دوور دەکەیت، وەک ئەوە وایە ئەو قورساییە دابنێیت و پشوو بە ماسولکەکان بدەیت، ئەمە ڕێگری دەکات لە کزبوونی چاو لەسەر مەودای دوور. چەند ئامۆژگارییەکی زێڕین بۆ تەندروستی چاو:
1. چاوەکانت بتروکێنە بۆ ئەوەی فرمێسک بەسەر چاودا بڵاو ببێتەوە و ڕێگری لە وشکبوونەوە بکات. 2. هەمیشە هەوڵ بدە ڕووناکی شاشەکەت هاوسەنگ بێت لەگەڵ ڕووناکی ئەو ژوورەی لێی دانیشتوویت. 3. پێویستە شاشەی کۆمپیوتەرەکەت کەمێک لە ئاستی چاوەکانت نزمتر بێت (نزیکەی 15بۆ 20 پلە). سەرچاوەی توێژینەوە پشتگیرەکان: ئەکادیمیای ئەمریکی بۆ نەخۆشییەکانی چاو (AAO): ئەم ناوەندە گەورەترین ڕێکخراوی جیهانییە کە یاسای 20-20-20 وەک ستانداردێکی جیهانی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ماندووبوونی چاوی دیجیتاڵی دەناسێنێت.
توێژینەوەی زانکۆی ئاستۆن (Aston University ): توێژینەوەیەکی زانکۆی ئاستۆنە کە دەڵێت:جێبەجێکردنی ئەم یاسایە نەک تەنها ماندووبوون کەم دەکاتەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی بەرچاو نیشانەکانی وشکبوونەوەی چاویش لادەبات.
گۆڤاری پزیشکی چاوی نیپاڵ (Nepalese Journal of Ophthalmology): لە توێژینەوەیەکدا لەسەر خوێندکارانی زانکۆ، سەلمێنراوە ئەو کەسانەی لە کاتی کارکردندا سەیری شتی دوور دەکەن، زۆر کەمتر تووشی کزبوونی چاو دەبن لەوانەی کە بەردەوام سەیری شاشە دەکەن.&nbsp;

یاسای 20-20-20 چییە؟

بۆ ماوەیەکی زۆر زاناکان پێیان وابوو کە مێشک تاکە فەرماندەی جەستەیە و کۆئەندامی هەرس تەنها ئەرکی هەرسکردنی خۆراکی لە ئەستۆدایە، بەڵام توێژینەوەیەکی زانستی نوێ کە لە گۆڤارە جیهانییەکانی وەک Nature Communications و Journal of Clinical Medicine بڵاوکراوەتەوە لەژێر ناونیشانی (The Microbiome-Gut-Brain Axis)، پەردەی لەسەر ڕاستییەکی سەرسوڕهێنەر لاداوە کە دەڵێت: "ڕیخۆڵە وەک مێشکی دووەمی مرۆڤ کار دەکات". 

پەیوەندی نێوان ڕیخۆڵە و مێشک ئەم چەمکە پزیشکییە ئاماژە بەو پەیوەندییە بەردەوام و دوو لایەنەیە دەکات کە لە ڕێگەی دەمارەکان و هۆرمۆنەکانەوە لە نێوان مێشک و کۆئەندامی هەرسدا هەیە، توێژینەوەکە دەریخستووە کە ملیۆنان دەمارەخانە لە ناو دیواری ڕیخۆڵەدا هەن کە ڕاستەوخۆ زانیاری بۆ مێشک دەنێرن، یەکێک لە دۆزینەوە هەرە گرنگەکان ئەوەیە کە نزیکەی 95%ـی هۆرمۆنی سێرۆتۆنین، کە بەرپرسە لە هەستی دڵخۆشی و جێگیری باری دەروونی، لە ناو ڕیخۆڵەدا بەرهەم دێت نەک لە مێشکدا. 

دەرئەنجامە سەرەکییەکانی ئەم توێژینەوەیە:
1-هاوسەنگی بەکتریا و خەمۆکی: دەرکەوتووە ئەو کەسانەی جۆرێکی دیاریکراو لە بەکتریای سوودبەخشیان لە ناو کۆئەندامی هەرسدا کەمە، زیاتر ڕووبەڕووی دڵەڕاوکێ و خەمۆکی دەبنەوە، ئەمە دەری دەخات کە هەندێکجار کێشە دەروونییەکان سەرچاوەکەیان لە ناو گەدە و ڕیخۆڵەدایە.
2-پاراستنی مێشک لە پیربوون: توێژینەوەکە ئاماژە بەوە دەکات کە پاراستنی تەندروستی ڕیخۆڵە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی هەوکردنەکان لە ناو مێشکدا، ئەمەش مرۆڤ لە نەخۆشییەکانی وەک ئەلزهایمەر و لەبیرچوونەوە دەپارێزێت.
3- کاریگەری شەکر و خۆراکی دەستکرد: خواردنی شەکری زۆر و ماددە پارێزەرەکان دەبێتە هۆی تێکدانی هاوسەنگی بایۆلۆژی ڕیخۆڵە، ئەمەش ڕاستەوخۆ کاریگەری نەرێنی لەسەر توانای تەرکیز و فێربوون دروست دەکات. 
4-پەیوەندی بە کێشی جەستەوە: توێژینەوە نوێیەکە ئاماژە بەوە دەکات کە تێکچوونی هاوسەنگی ئەم بەکتریایانە دەبێتە هۆی ئەوەی مێشک هەمیشە هەستی برسیبوونی بۆ بنێردرێت، تەنانەت ئەگەر جەستە پێویستیشی بە خواردن نەبێت, ئەمە ڕوونکردنەوەیەکی زانستییە بۆ ئەوەی بۆچی هەندێک کەس بە سەختی کێشیان دادەبەزێنن. 
5- کاریگەری لەسەر خەوتن: کەمخەوی دەبێتە هۆی کوشتن و تێکچوونی ئەو بەکتریا سوودبەخشانەی کە لە ناو ڕیخۆڵە دەژین، کاتێک بەکتریاکان تێکدەچن، مێشک تووشی بارودۆخی تەمومژاوی (Brain Fog) دەبێت و توانای بڕیاردانی کەم دەبێتەوە. 
ئەم توێژینەوەیە دەرگای نوێی کردووەتەوە بۆ ئەوەی لە داهاتوودا پزیشکانی دەروونی لە جیاتی دەرمانی کیمیایی، جۆرەها خۆراکی دەوڵەمەند بە پرۆبایۆتیک وەک چارەسەری سەرەکی بۆ نەخۆشەکانیان بەکاربهێنن.

مرۆڤ دوو مێشکی هەیە

دژەبەکتریاکان یەکێک بوون لە گەورەترین دۆزینەوە پزیشکییەکانی سەدەی بیستەم، کە توانییان ملیۆنان مرۆڤ لە مردن ڕزگار بکەن، بەڵام ئەمڕۆ، بەهۆی بەکارهێنانی هەڵە و هەڕەمەکی، جیهان ڕووبەڕووی قەیرانێکی پزیشکی نوێ بووەتەوە بە ناوی "بەرگری دژە بەکتریا".
بەرگری دەژە بەکتریا یان (Antibiotic Resistance) یەکێکە لە مەترسیدارترین ئاڵێنگارییە پزیشکییەکانی سەدەی بیست و یەک، کە زۆرجار بە "پەتای بێدەنگ" ناودەبرێت، لێرەدا بە وردی باس لە میکانیزمی ئەم دیاردەیە دەکەین:
بەرگری بەکتریا چییە؟ ئەمە بەو واتایە نایەت کە جەستەی مرۆڤ بەرگری دژی دەرمانەکە پەیدا کردووە، بەڵکو خودی "بەکتریاکە" گۆڕانکاری لە پێکهاتەی جیناتی خۆیدا دەکات، بەمەش ئەو دەرمانانەی کە پێشتر بەکتریاکەیان دەکوشت، چیتر کارای نابن و بەکتریاکە بەردەوام دەبێت لە گەشەکردن.
بەکتریاکان چۆن بەرگری پەیدا دەکەن؟ بەکتریاکان بوونەوەرێکی زۆر زیرەکن و بە چەند ڕێگەیەک بەرەنگاری دەرمان دەبنەوە: -بەربەستی بایۆلۆژی: بەکتریاکە دیوارێکی ئەستورتر لە دەوری خۆی دروست دەکات تا دەرمانەکە نەچێتە ناوەوەی. -پەمپی دەرکردن: بەکتریاکە پەمپێکی بچووک لە ناو خانەکەیدا دروست دەکات، هەر کە دەرمانەکە چووە ناوەوە، خێرا فڕێی دەداتە دەرەوە. -گۆڕینی ئەنزیمەکان: بەکتریاکە ئەنزیمێک بەرهەم دەهێنێت کە پێکهاتەی کیمیایی دەرمانەکە تێکدەشکێنێت و بێکاریگەری دەکات.
هۆکارە سەرەکییەکانی پەرەسەندنی ئەم دیاردەیە دژەبەکتریا تەنها بۆ بەکتریایە، نەک ڤایرۆس! یەکێک لە گەورەترین هەڵە پزیشکییە باوەکان ئەوەیە کە خەڵک بۆ چارەسەری ئەنفلوەنزا، سەرمابوون، یان کۆکەی ئاسایی پەنا بۆ دژەبەکتریا (وەک ئەمۆکسیسلین یان ئۆگمێنتین) دەبەن، ئەنفلوەنزا و سەرمابوون نەخۆشیی "ڤایرۆسین"، پزیشکەکان دەڵێن دژەبەکتریاکان هیچ کاریگەرییەکیان لەسەر ڤایرۆس نییە، بەکارهێنانیان لەم کاتەدا تەنها زیان بە کۆئەندامی بەرگری دەگەیەنێت.
مەترسییەکانی "بەرگری بەکتریا" (Antibiotic Resistance) کاتێک بەبێ پێویستی دەرمان دەخۆیت، یان کاتێک پزیشک بۆت دەنووسێت و تۆ نیوەی دەرمانەکە دەخۆیت و دەوەستیت، بەکتریاکان فێری شێوازی بەرگری دەبن، ئەمەش دەبێتە هۆی: -دروستبوونی "سوپەر بەکتریا" کە بە هیچ دەرمانێک لەناو ناچێت. -نەخۆشییە سادەکان (وەک هەوکردنی میزەڵدان یان قوڕگ) دەبنە هۆی مردن چونکە دەرمانەکان کاریان تێناکەن. -شکستهێنانی نەشتەرگەرییە گەورەکان و چاندنی ئەندامەکان بەهۆی نەبوونی دەرمانی کاریگەر بۆ ڕێگری لە هەوکردن.
ئامۆژگاری پزیشکییەکان بۆ بەکارهێنانی دژە بەکتریاکان بەشێوەیەکی دروست بۆ ئەوەی خۆت و کۆمەڵگە بپارێزیت، ئەم سێ خاڵە جێبەجێ بکە: 1-هەرگیز بەبێ ڕەچەتەی پزیشک دژەبەکتریا مەخۆ: دەرمانساز یان هاوڕێکانت ناتوانن جۆری هەوکردنەکەت دیاری بکەن. 2-خولی دەرمانەکە تەواو بکە: تەنانەت ئەگەر دوای دوو ڕۆژ هەستت بە باشی کرد، دەبێت هەموو دەرمانەکە تەواو بکەیت بۆ ئەوەی دڵنیابیت هەموو بەکتریاکان لەناوچوون. 3-داوای دژەبەکتریا لە پزیشک مەکە: پزیشکەکە چاکتر دەزانێت ئایا نەخۆشییەکەت بەکتریایە یان ڤایرۆسی.
ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO) هۆشداری دەدات کە ئەگەر بەم شێوەیە بەردەوام بین، تا ساڵی 2050 ساڵانە 10 ملیۆن کەس بەهۆی بەرگری بەکتریاوە گیان لەدەست دەدەن، کە ئەمەش زیاترە لە ژمارەی مردن بە شێرپەنجە.

"بەرگری دژە بەکتریا"دوژمنە نوێیەکەی مرۆڤایەتی

دیاردەی "دێژا ڤو" (Déjà Vu) یەکێکە لە سەیرترین و باوترین ئەزموونە دەروونییەکان کە مرۆڤ تێیدا تێدەپەڕێت. 
وشەکە فەڕەنسییە و بە واتای "پێشتر بینراوە" دێت، کاتێک ئەم هەستەت بۆ دێت، وا دەزانیت ئەم ساتە، ئەم شوێنە، یان ئەم گفتوگۆیەی ئێستا دەیکەیت، دەقاودەق پێشتر ڕوویداوە. 
نزیکەی "70٪"ـی مرۆڤەکان لانی کەم جارێک لە ژیانیاندا تووشی ئەم دیاردەیە بوون، هەرچەندە چەند چرکەیەکی کەم دەخایەنێت، بەڵام هەستێکی تەمومژاوی و سەیر لە دوای خۆی جێدەهێڵێت.
زاناکان و فەیلەسوفەکان چەندین لێکدانەوەی جیاوازیان بۆ کردووە :
<h3>1-لێکدانەوەی زانستی: "هەڵەی گەیاندن لە مێشکدا"</h3>
زۆربەی پزیشکانی دەمار پێیان وایە "دێژا ڤو" پەیوەندی بە شێوازی کارکردنی یادەوەرییەوە هەیە، مێشک زانیارییەکان بە دوو ڕێگە تۆمار دەکات ئەوانیش: یادەوەری کورتخایەن و یادەوەری درێژخایەن, هەندێک جار بەهۆی تێکچوونێکی کاتیی لە نێوان چاو و مێشکدا، زانیارییەکان پێش ئەوەی بچنە بەشی "ئێستا"، دەچنە بەشی "یادەوەری کۆن"، بۆیە کاتێک مێشک دەیەوێت لێکیان بداتەوە، وا هەست دەکات ئەمە یادەوەرییەکی کۆنە نەک ڕووداوێکی نوێ. 
 2-کێشەی "هاوکاتی" (Split-Perception Theory)
ئەم تیۆرییە دەڵێت کاتێک مێشک زانیارییەک لە چاوەکانەوە وەردەگرێت، هەندێک جار بە دوو ڕێگەی جیاواز دەینێرێت بۆ ناوەندی شیکردنەوە.
ئەگەر یەکێک لە ئاماژەکان تەنها چەند میلی چرکەیەک دوا بکەوێت، مێشک وا هەست دەکات ئاماژەی دووەم (کە گەیشتووە) یادەوەرییەکی کۆنە و ئاماژەی یەکەمیش "ئێستا"یە.
ئەمە وەک ئەوە وایە سەیری فیلمێک بکەیت و دەنگ و ڕەنگەکەی یەک چرکە جیاوازییان هەبێت، بەواتایەکی دیکە تۆ هەست بە ناڕێکییەکە دەکەیت بەڵام ناتوانیت بە وردی دەستنیشانی بکەیت.
<h3>3-ڕۆڵی "هیپۆکامپەس" (The Hippocampus Role)</h3>
بەشی Hippocampus لە مێشکدا بەرپرسە لە جیاکردنەوەی یادەوەرییە نوێیەکان لە کۆنەکان.
زاناکان دەڵێن "دێژا ڤو" ڕوودەدات کاتێک ئەم بەشەی مێشک تووشی جۆرە "پریشکێکی کارەبایی" کاتی دەبێت (بێ ئەوەی گەشکە بێت).
لەم بارودۆخەدا، مێشک سیستەمی "ناسراوێتی" (Familiarity) کارا دەکات بەبێ ئەوەی سیستەمی "وەبیرهێنانەوەی ورد" (Recollection) کارا بێت، ئەنجامەکە ئەوەیە کە تۆ هەست دەکەیت شوێنەکە دەناسیت، بەڵام هیچ یادەوەرییەکی ڕاستەقینەت نییە کە کەی و چۆن لێرە بوویت. 
 4-تیۆری "دیمەنی هاوشێوە"
مێشکی ئێمە زۆر زیرەکە لە پۆلێنکردنی هەمووشتێکدا، ئەگەر تۆ بچیتە ژوورێکەوە کە دیمەن و ڕەنگەکانی هاوشێوەی ژوورێکی دیکە بێت کە لە منداڵیدا لێی بوویت (بەڵام بیرت نەماوە)، مێشک پەیوەندییەک لە نێوانیاندا دروست دەکات، تۆ ڕەنگە ئەو ژوورە کۆنەت بیر نەکەوێتەوە، بەڵام مێشکت پێت دەڵێت: "من پێشتر لێرە بووم!". 5-جیهانە تەریبەکان (Physics Perspective)
هەندێک لە زاناکانی فیزیای کوانتەم، وەک "میچیۆ کاکۆ"، ئاماژە بە ئەگەرێکی سەرنجڕاکێش دەکەن، ئەوان دەڵێن ڕەنگە "دێژا ڤو" پەیوەندی بە جیهانە تەریبەکانەوە هەبێت، واتە لە جیهانێکی دیکەدا کە "تۆ"ـیەکی دیکە بوونی هەیە، هەمان ئەو کارەی ئەنجام داوە و لەم ساتەدا هەردوو جیهانەکە لەرەلەرەکانیان یەکیان گرتووەتەوە. 
<h3>6-خەونە لەبیرکراوەکان</h3>
ئەم تیۆرییە دەڵێت زۆرجار ئێمە لە خەونەکانماندا شوێن و کەسەکان دەبینین، بەڵام کە بەخەبەر دێینەوە بیرمان دەچێتەوە، کاتێک لە ڕاستیدا دیمەنێکی هاوشێوە دەبینین، ئەو یادەوەرییە خەوتووەی ناو خەونەکە بەخەبەر دێتەوە و هەستی "دێژا ڤو"ـمان پێ دەبەخشێت.

ئەزموونی "دێژا ڤو" لە نێوان زانست و تیۆرییەکاندا

ئیکۆی دڵ (Echocardiogram) یەکێکە لە گرنگترین و باوترین پشکنینەکان بۆ دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکانی دڵ، ئەم پشکنینە سوود لە شەپۆلە دەنگییەکان (Ultrasound) وەردەگرێت بۆ دروستکردنی وێنەیەکی ڕاستەوخۆ و جوڵاوی دڵ، بەبێ ئەوەی نەخۆشەکە بکەوێتە بەر هیچ جۆرە تیشکێکی زیانبەخش.
ئیکۆی دڵ چۆن کار دەکات؟
لە کاتی پشکنینەکەدا، ئامێرێکی بچووک لەسەر سنگی نەخۆشەکە دادەنرێت، ئەم ئامێرە شەپۆلی دەنگی دەنێرێت بۆ ناو سنگ و کاتێک بەر ماسولکە و زمانەکان (Valves) و ژوورەکانی دڵ دەکەوێت، دەگەڕێتەوە و دەبێتە وێنەیەک لەسەر شاشەی کۆمپیوتەرەکە.
بۆچی پزیشک داوای ئەم پشکنینە دەکات؟
پزیشکی پسپۆڕ لە ڕێگەی ئیکۆوە دەتوانێت وەڵامی ئەم پرسیارانە بداتەوە:
 قەبارەی دڵ: ئایا دڵ گەورە بووە یان ئەستوور بووە؟
 هێزی پاڵنان: دڵ تا چەند بە باشی خوێن بۆ ئەندامەکانی لەش ڕەوانە دەکات؟ (ئەمە بە Ejection Fraction یان EF دەناسرێت).
 کارکردنی زمانەکان: ئایا زمانەکانی دڵ بە باشی دەکرێنەوە و دادەخرێن، یان کێشەی تەسکبوونەوە و دزەکردنیان هەیە؟
 کون و کێشەی زگماکی: دەستنیشانکردنی هەر گرفتێک کە مرۆڤ لەگەڵ خۆیدا لەدایکبووە.
 کۆبوونەوەی شلە: ئایا لە دەوری پەردەی دڵ شلە کۆبووەتەوە؟
جۆرەکانی ئیکۆی دڵ
1. ئیکۆی ئاسایی (Transthoracic): کە لەسەر سنگ ئەنجام دەدرێت و باوترین جۆرە.
2. ئیکۆی ڕێگەی سورێنچک (Transesophageal): بۆ بینینی وردتر، سۆندەیەکی بچووک دەخرێتە ناو سورێنچک کە نزیکترە لە دڵ.
3. ئیکۆی شەکەتی (Stress Echo): کە لە کاتی وەرزشکردن یان بەکارهێنانی دەرمان بۆ خێراکردنی لێدانی دڵ ئەنجام دەدرێت.
ئایا ئیکۆی دڵ ئازاری هەیە؟
نەخێر، پشکنینێکی تەواو ئارامە و هیچ ئازارێکی نییە، زۆرجار تەنها 15 بۆ 30 خولەکی پێدەچێت و نەخۆشەکە دەتوانێت ڕاستەوخۆ دوای پشکنینەکە بگەڕێتەوە سەر کار و ژیانی ئاسایی خۆی.

ئیکۆی دڵ چییە و بۆچی پزیشکەکان داوای دەکەن؟

لە پشت پەردەی نەخۆشخانەکان و ناو مۆبایلە زیرەکەکانمان، شۆڕشێکی بێدەنگ لە ئارادایە، ژیریی دەستکرد چیتر تەنها وشەیەکی زانستی نییە، بەڵکو بووەتە "پارێزەرێکی دیجیتاڵی" بۆ تەندروستیمان، لە ئێستادا ژیریی دەستکرد (AI) تەنها لەناو کۆمپیوتەر و مۆبایلەکاندا نییە، بەڵکو بووەتە هاوکارێکی سەرەکی پزیشکان بۆ ڕزگارکردنی ژیانی مرۆڤەکان، ئەم تەکنەلۆژیایە خەریکە چەمکی "چارەسەر" دەگۆڕێت بۆ "پێشبینیکردن و ڕێگری".
چۆن ژیری دەستکرد یارمەتی پزیشکەکان دەدات؟
- دەستنیشانکردنی وردی نەخۆشی: سیستەمە زیرەکەکان دەتوانن وێنە تیشکییەکان (X-ray و MRI) شی بکەنەوە و خانە شێرپەنجەییەکان لە قۆناغە زۆر سەرەتاییەکاندا بدۆزنەوە، کە ڕەنگە بە چاوی ئاسایی نەبینرێن.
- پزیشکی تایبەت (Personalized Medicine): AI یارمەتی پزیشکان دەدات کە چارەسەرەکە بەپێی پێکهاتەی جیناتی و جەستەیی هەر کەسێک بە جیا دیاری بکەن، نەک یەک دەرمان بۆ هەمووان.
- پەرەپێدانی دەرمانی نوێ: پێشتر دۆزینەوەی دەرمانێکی نوێ ساڵانێکی زۆری دەخایاند، بەڵام ئێستا ژیریی دەستکرد لە ماوەیەکی کورتدا ملیۆنان پێکهاتەی کیمیایی تاقیدەکاتەوە بۆ دۆزینەوەی باشترین چارەسەر.
داهێنانی ساڵ: پەنکریاسی دەستکرد بە ژیری دەسکرد کار دەکات
ئەم تەکنەلۆژیایە چیتر خەون نییە، بەڵکو بووەتە ڕاستی و ژیانی ملیۆنان تووشبووی شەکرەی جۆری یەکەم (Type 1) دەگۆڕێت, ئەم ئامێرە بچووکە وەک "مێشکێکی ئەلیکترۆنی" کاردەکات بۆ ڕێکخستنی شەکر لە خوێندا بەبێ دەستوەردانی مرۆڤ.
ئەم داهینانە چۆن کاردەکات؟
ئامێرەکە لە سێ بەشی سەرەکی پێکدێت کە بە شێوەیەکی "زنجیرەیی" پێکەوە بەستراون:
- هەستەوەر (Sensor): لە ژێر پێست دادەنرێت و هەموو چرکەیەک ئاستی شەکر دەپێوێت.
- ئەلگۆریتمی AI: ئەمە "مێشکەکەیە"، شیکردنەوە بۆ داتاکان دەکات و پێشبینی دەکات کە ئایا شەکری کەسەکە لە چەند خولەکی داهاتوودا بەرز دەبێتەوە یان دادەبەزێت.
- پەمپی ئەنسۆلین: بەپێی فەرمانی ژیریی دەستکردەکە، بڕی تەواوی ئەنسۆلین دەڕژێنێتە ناو جەستە.

ژیریی دەستکرد: شۆڕشێکی نوێ لە جیهانی پزیشکی و پاراستنی تەندروستیدا

سەرۆکی ئاژانسی پزیشکیی بایۆلۆجی دەڵێت، ڤاکسینێکیان بەرهەمهێناوە بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی شێرپەنجە و کەمکردنەوەی قەبارەی گرێ شێرپەنجەییەکان. 
ڤیرۆنیکا سکڤۆرتسۆڤا، سەرۆکی ئاژانسی پزیشکی و بایۆلۆجیی فیدراڵی (FMBA)، لە میانی کۆڕبەندی ئابووریی رۆژهەڵات (EEF) رایگەیاند، ڤاکسینی شێرپەنجەی رووسی بە سەرکەوتوویی تاقیکردنەوەکەی تەواوکردووە و نیشانەی سەلامەت و کاریگەرییەکی بەرزی نیشانداوە.
وتیشی، ڤاکسینەکە ئێستا ئامادەیە بۆ بەکارهێنان و چاوەڕێی وەرگرتنی مۆڵەتی فەرمین؛ توێژینەوەکان چەندین ساڵیان خایاندووە بۆ ئەوەی بگەنە ئەو ئەنجامە.
جەختیشیکردەوە، ئەنجامی تاقیکردنەوەکان سەلامەتیی و کاریگەری ڤاکسینەکەیان سەلماندووە، توێژەران تێبینیی ئەوەیان کردووە کە ڤاکسینەکە بووەتە هۆی کەمبوونەوەی قەبارەی گرێ شێرپەنجەییەکان و خاوبوونەوەی گەشەکردنیان بەڕێژەی 60% بۆ 80%، ئەمەش بەپێی جۆری نەخۆشییەکە دەگۆڕێت. جگە لەوەش، لێکۆڵینەوەکان دەریانخستووە کە ڤاکسینەکە تەمەنی نەخۆشەکان درێژدەکات.

چارەسەری نەخۆشی شێرپەنجە دۆزرایەوە

شێرپەنجەی گەدە جیادەكرێتەوە بە گەشەی خانە شێرپەنجەییەكان لە ناوپۆشی گەدە، هەروەها ناودەبرێت بە (gastric cancer)، ئەم جۆرەی شێرپەنجە قورسە بۆ دەستنیشانكردنی، چونكە زۆرینەی خەڵك نیشانەكان تیایاندا دەرناكەوێت لەسەرەتای قۆناغی نەخۆشییەكە. هۆكارەكانی شێرپەنجەی گەدە چین؟ شێرپەنجەی گەدە کاتێک روودەدات، کە ئەو خانە ئاساییانەی كە لە ناو گەدەدان بەشێوەیەكی كۆنتڕۆڵ نەكراو گەشە دەكەن و وەرەم دروستدەبێت، ئەم كردارەش بەشێوەیەكی هێواش و لەسەرخۆیی روودەدات، شێرپەنجەی گەدە دروستدەبێت و گەشە دەكات بەماوەی چەندین ساڵ. ئەو حاڵەتانە كامانەن كە مەترسی زیاتر دروستدەكەن بۆ تووشبوون بە شێرپەنجەی گــەدە؟ شێرپەنجەی گەدە راستەوخۆ پەیوەندیدارە بە دروستبوونی وەرەم لە گەدەدا، كۆمەڵێك هۆكارو فاكتەر هەیە كە مەترسی زیاتر دروستدەكات بۆ تووشبوون بە شێرپەنجەی گەدە هۆكارەكانیش خۆی دەبینێتەوە لە كۆمەڵێك حاڵەت و نەخۆشی تەندروستی، لەوانە: - حاڵەتی lymphoma كە گروپێكە لە شێرپەنجەی خوێن. - هەوكردن بە بەكتریای H-pylori كە زۆرجار دەبێتە هۆی روودانی برینی گەدە. - وەرەم یان برینی شێرپەنجەیی لە بەشەكانی دیكەی سیستەمی هەرس. - حاڵەتی stomach polyps (بریتییە لە نا ئاسایی گەشەكردنی شانەكانی ناوپۆشی گــەدە). هەروەها شێرپەنجەی گەدە ئەگەری هەیە تووشی ئەم کەسانە ببێت: - كەسانی بەتەمەن، بەتایبەت تەمەنی (50) ساڵ یان زیاتر. - پیاوان. - كەسانی جگەرەكێش. - ئەو كەسانەی كە پێشتر لە خێزانەكەیدا كەسی تووشبوو هەبووبێت. - دانیشتوانی جوگرافیایی تایبەت، بەتایبەت چەند ناوچەیەكی ئاسیا. - مێژووی خراپ بەكارهێنانی ئەلكهول. - پێشتر نەخۆشەكە نەشتەرگەری گەدەی كردبێت

شێرپەنجەی گەدە چییە و کێن ئەوانەی مەترسی تووشبوونیان زیاترە؟

هەنگوین یەکێکە لە شیرینکەرە بەناوبانگەکان و بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردێت و چەندین سوودی تەندروستی هەیە.
هەنگوین شلەیەکە کە هەنگەکان لە رەگی رووەک دروستی دەکەن، لە هەموو جیهاندا بەهۆی شیرینی و تامەکەیەوە خواستێکی زۆری لەسەرە، لە چەندین خواردن و شیرینیدا بەکاردێت، بۆن و رەنگ و تامی هەنگوین بەپێی جۆری ئەو گوڵەی لێی دروستکراوە دەگۆڕێت، بۆیە جۆرەکانی بێشومارن و کۆمەڵێک سوودی تەندروستی هەیە، لەوانە:-

1- هەنگوینی خاو بە درێژایی مێژوو ناسراوە بە چاککردنەوەی برین و یارمەتی هەرسکردن و هێورکردنەوەی ئازاری قوڕگ دەدات.
2- خواردنی شانەی هەنگوین لەلایەن پیاوانەوە یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی ئازاری میزڵدان و رێگرە لە تووشبوون بە نەخۆشی پرۆستات.
3- بەهۆی ئەوەی تایبەتمەندێتی دژە بەکتریایی هەیە چارەسەری کۆکە دەکات.
4-- دژە ئۆکسانی تێدایە کە یارمەتی گەنجبوونەوە دەدات.
5- بەتێکەڵکردنی لەگەڵ شیر یارمەتی باشترکرنی کرداری هەرس دەدات و دەبێتە هۆی زیادکردنی بەکتریای سودبەخش لەناو گەدەدا.

سینەمای قەلەم

گەڕان بکە بۆ نوێترین فیلم و دراما جیهانیەکان لە سینەمای قەڵەم بە زمانی کوردی و بیانی

تەندروستی