عیماد ئەحمەد

لە سەردەمێکدا کە جیهان لە نێوان جەنگ و ئاشتی، ڕاستی و پڕوپاگەندە، هێز و بەرژەوەندیدا دەسووڕێتەوە، مرۆڤی ئەمڕۆ زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە گفتوگۆ هەیە؛ نەک تەنها لە نێوان دەوڵەت و خەڵکدا، لە نێوان چەپ و ڕاستدا بەڵکو لە نێوان خۆمان و ویژدانی خۆماندا. چونکە زۆرجار، چارەسەری گەورەترین قەیرانەکان لە پرسیارێکی سادەوە دەست پێ دەکات.


لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بۆ ئەورووپا، لە ئاسمانی ئۆکرانیاوە بۆ کەنارەکانی غەززە، لە شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل و ئێرانەوە بۆ کەنداو، لە ناوچەکە و عێراقەوە بۆ هەرێمی کوردستان، مرۆڤ لە نێوان ترس و هیوا، جەنگ و ئاشتی، داهاتوو و نادیاریدا دەژی. لەم ئاڵۆزییەدا، جارێک ویستم لەگەڵ ژیاندا گفتوگۆ بکەم؛ نە لە ژووری بارەگا و کتێبخانەکان و کۆبوونەوەی سیاسیدا، نە لە هۆڵی کۆنفرانسدا، بەڵکو لە دامێنی شاخەکانی کوردستاندا.


لە ژێر سێبەری دارێکی بەڕووی کۆندا لە سەرسیر، چوار دەنگ کۆبوونەوە: پیاوی شار، پیاوی لادێ، گەنجێک و پیرێک. دواتر ژنێکیش هات؛ ژنێک کە لە چاوانیدا دانایی ژیان و ئارامی دایکایەتی دەدرەوشایەوە.

پیاوی شار، بە جلێکی ڕێک و تەلەفۆنێکی زیرەک لە دەستدا، وتی:

—جیهان بە خێرایی دەگۆڕێت. ئەمڕۆ هێز لە زانیاری، ئابووری و تەکنەلۆژیادایە. ئەگەر نەجووڵێین، لە دواوە دەمێنینەوە.


پیاوی لادێ، دەستەکانی بۆنی خاک و گەنمیان لێ دەهات، بە ئارامی وەڵامی دایەوە:

—ڕاستە، بەڵام ئەو دارەی بە خێرایی گەشە بکات و ڕەگی قووڵ نەبێت، یەک با دەتوانێت بیکاتە خاشاک.

پاشان ئاماژەی بۆ شاخەکان کرد و وتی:

—ئەم شاخانە فێرمان دەکەن؛ بەرزبوونەوە بەبێ بنەڕەت، واتای نییە.


گەنجەکە، بە چاوانێکی پڕ لە خەونەوە، وتی:

—ئێمە زۆرێک لە تەمەنی خۆمان لە چاوەڕوانیدا لەدەست دەدەین؛ کار، مووچە، خانوو، هاوسەرگیری، دڵنیایی بۆ سبەی... هەموو شتێک بووەتە پرسیار. ئێمە چی بکەین؟


پیرەمێردەکە بە هێمنی پێکەنی و وتی:

—کوڕم، نەوەی ئێوە زوو وەڵامی دەوێت، بەڵام ژیان زوو بەرهەم نادات. خاکیش ئەگەر ئەمڕۆ تۆوی تێدا بچێنیت، سبەی میوە نادات.

پاشان وتی:

—پێشینان دەیانوت: ئەوەی بە پەلە بڕوات، زۆرجار ڕێگا ون دەکات.


ژنەکە، لە هێمنییەکەیدا هێزێکی گەورە هەبوو، وتی:

ـــ ئێوە هەمووتان لە دەسەڵات، ئابووری و سیاسەت دەدوێن... بەڵام کێ لە مرۆڤ دەدوێت؟


پیاوی شار:

ـــ مەبەستت چییە؟


ژنەکە وتی:

ـــ ئەو کۆمەڵگەیەی ژن تێیدا ئارام نەبێت، منداڵ تێیدا دڵنیا نەبێت، و پیاو تێیدا متمانەی بە سبەینێ نەبێت... شار هەرچەندە بیناکانی بەرز بن، هێشتا ناتوانرێت پێی بڵێین گەشە.


پیاوی لادێیەکە چاوی داخست و وتی.

ـــ ڕاستت کرد.


لە کۆتاییدا دوو دەنگی تر سەریان هەڵدا؛ یەکێکیان گەشبین بوو، ئەوی تر ڕەشبین.


گەشبین وتی:

ـــ هێشتا هیوا هەیە. هەرێم زۆر قۆناغی سەختی بینیوە و هێشتا ماوە.


ڕەشبین بە تاڵییەوە وتی:

ـــ بەڵام خەڵک ماندووە... متمانە کەم بووە... جیهانیش دڵسۆز نییە.


لەو ساتەدا پیرەمێردەکە وتی:

ـــ هەردووکتان بەشێک لە ڕاستین. ڕەشبینی بەبێ کردار بێهیوایییە، گەشبینیش بەبێ ڕاستبینی خەونە.


ئەم گفتوگۆیە، قسەیەکی زێڕینی بیر خستمەوە کە دەڵێت:

"لە ناو زستاندا، بەهارێکی شاراوە لە ناخیدا حەشاردراوە".


من، لە نێوان ئەم هەموو دەنگانەدا، هەست دەکەم هەرێمی کوردستان ئەمڕۆ پێویستی بە گفتوگۆیەکی نوێ هەیە؛ نە گفتوگۆی تاوانبارکردنی یەکتر، بەڵکو گفتوگۆی بنیادنان.


پێویستمان بە وڵاتێکە بۆ هەموومان بێت ...
بە شارێکە، یاسا سەروەر بێت...

بە لادێیەک، ڕەگ بپارێزێت...

بە گەنجێک، خەون ببینێت...

بە پیرێک، ڕێگا بناسێت...

بە ژنێک، ژیان بپارێزێت...

و بە پیاوێک، بەرپرسیار بێت...


کاتێک خۆر هێواش لە پشت شاخەکانی شارباژێڕەوە ئاوا دەبوو، هەموویان بێدەنگ بوون. تەنها دەنگی با دەهات و گەڵای دارەکان دەجووڵان.

لەو ساتەدا تێگەیشتم:

نەتەوە بە قسەی زۆر دروست نابێت... بە گوێگرتن لە یەکتر دروست دەبێت.


و پێشینان ڕاستیان وتووە:

"ئەو ماڵەی گفتوگۆی تێدا بمرێت، ناکۆکی دەرگای لێ دەکاتەوە".


هێشتا باوەڕم وایە؛

کوردستان، هەر کاتێک گوێ لە هەموو دەنگەکانی خۆی بگرێت، دەتوانێت جارێکی تر خۆی سەرلەنوێ بنیاد بنێتەوە.

کاتێک گفتوگۆ دەبێتە ئاوێنەی نەتەوە

لە مێژووی گەلاندا، هەندێ سات هەن کە خەڵک ناچار دەبن لە خۆیان بپرسن: چ شتێک دەتوانێت لە ناو گۆڕانکاری، ململانێی سیاسی، و ئاڵۆزیی ناوخۆ و دەرەوەدا سەقامگیری بپارێزێت؟ وەڵامەکە لە زۆربەی ئەزموونە سەرکەوتووەکانی جیهاندا یەکە: دەستوور.


دەستوور تەنها کۆمەڵێک ماددە و دەقێکی یاسایی نییە؛ بەڵکوو پەیمانێکی نیشتمانییە لەنێوان دەسەڵات و خەڵک، نێوان ئێستا و ئایندە، و نێوان ماف و بەرپرسیارێتی. هەرێمی کوردستان، دوای شۆڕش و فیداکاریی، دوای دەیان ساڵ لە ئەزموونی حوکمڕانی، ئێستا زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە دەستوورێکی تایبەت بە خۆی هەیە؛ دەستوورێک کە لەگەڵ دەستووری عێراقی فیدراڵ گونجاو بێت، بەڵام لە هەمان کاتدا تایبەتمەندیی سیاسی، مێژوویی و کۆمەڵایەتیی هەرێمیش لەخۆبگرێت و زامنی پیادەکردنی ئەو تایبەتمەندیی و دەسەڵاتانە بێت کە دەستووری فیدڕاڵ بە هەرێمی بەخشیوە.


هەرێمی کوردستان لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، تووشی زۆر کێشەی سیاسی، و دارایی و ئیداری و یاسایی بووە؛ کێشەی سنووری دەسەڵاتی دامەزراوە دەستوورییەکان کە تا ئێستا بەهۆی نەبوونی دەستوورەوە یاسای دامەزراوە دەستوورییەکانی وەک سەرۆکایەتی هەرێم و پەرلەمان و ئەنجومەنی وەزیران و ئەنجومەنی دادوەریی بە یاسای ئاسایی ڕێکخراون لە کاتێکدا ئەرکی لە پێشینەی دەستوور ڕێکخستنی دەسەڵاتی دامەزراوە دەستوورییەکانە بە دەقی دەستووری ڕوون و ئاشکرا، ئەمە سەرەڕای جیاوازیی لە تێگەیشتن بۆ یاسا و ڕاڤەکردنی دەقەکانی، دووبارەبوونەوەی ململانێی دامەزراوەیی، و هەندێجار پەنابردن بۆ چارەسەری سیاسی لە شوێنی چارەسەری یاسایی. ئەم بارودۆخە نیشانی دەدات کە بێ بوونی چوارچێوەیەکی دەستووریی ڕوون و گشتگیر، هەمان کێشەکان دووبارە دەبنەوە، و سیستەم لە بازنەی تاکڕەوییدا دەمێنێتەوە.


دەستوورێکی مۆدێرن بۆ هەرێم، پێویستە چەند بنەمایەکی گرنگ لەخۆبگرێت:


یەکەم، شێواز و سنووری دەسەڵاتەکانی یاسادان و جێبەجێکردن و دادوەریی بە دەقی ڕوون و ئاشکرا دیاری بکات؛ ئەوەی کێ بڕیار دەدات، کێ چاودێری دەکات، و کێ بەرپرسیارێتی هەڵدەگرێت. چونکە لە شوێنێکدا کە سنوورەکان ناڕوون بن، ناکۆکی زۆرتر لەدایک دەبێت.


دووەم، پەیوەندیی نێوان دامەزراوەکان ڕێکبخات؛ نێوان پەرلەمان، حکومەت، سەرۆکایەتی، و دامەزراوە دادوەرییەکان. دەسەڵات ئەگەر هاوسەنگ نەبێت، بە ئاسانی دەچێتە ناو قەیرانەوە.


سێیەم، ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکانی هاووڵاتیان مسۆگەر بکات؛ ئازادیی دەربڕین، ڕێکخستن، هاوبەشبوون لە ژیانی سیاسی، و یەکسانی لەبەردەم یاسا.


چوارەم، مافەکانی پێکهاتە ڕەسەنەکانی ناو هەرێم بپارێزێت؛ کورد، عەرەب، تورکمان، کلد و ئاشووری، سریانی، و ئەرمەن، و هەموو پێکهاتە ئاینی و نەتەوەییەکان هەست بەوە بکەن کە ئەم هەرێمە ماڵی هاوبەشی هەمووانە، نەک تەنها شوێنی حوکمڕانی.


پێنجەم، دەستوور پێویستە لەگەڵ ڕۆحی سەردەم هاوئاواز بێت؛ واتە تەنها وەڵامی کێشەکانی ئێستا نەبێت، بەڵکوو ئامادەیی بۆ گۆڕانکارییەکانی داهاتووش هەبێت؛ لە بواری تەکنەلۆجیا، ئابووری، ژینگە، پەروەردە، و گەشەپێدانی مرۆیی.


شەشەم:

بە دامەزراوەیی کردن و یەکخستنی هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان لە ژێر چەتری وەزارەتی پێشمەرگە و جێگیرکردنی چوارچێوەیەکی چەسپاو و جێگیر بۆ هێزی بەرگریی کوردستان لە دەستووردا.


حەوتەم:

جێگیرکردنی چوارچێوەی دەستووریی بۆ دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهاتی گشتی هەرێم لەسەر ناوچە جیاجیاکانی هەرێمی کوردستان لەسەر بنەمای ژمارەی دانیشتووان و ئاستی بێبەشکردن (مەحرومیەت) و لە چوارچێوەی یاسای بوودجەی گشتی هەرێم کە گەشەسەندنێکی هاوسەنگ بەرپا بکات و کۆتایی بە دوو بەڕێوەبردنی دارایی بهێنێت.


ئەزموونی جیهان دەریخستووە، ئەو هەرێم و دەوڵەتانەی دەستووریان بەهێز بووە، دامەزراوەکانیان بەهێزتر بوون؛ و ئەوانەی دەستوور لەلایەن بەرژەوەندیی سیاسیی کاتییەوە لاواز کراون، تووشی قەیران و ناسەقامگیری بوون. هەرێمی کوردستانیش، لە ناوچەیەکی ئاڵۆز و پڕمەترسیدا، زیاتر لە هەر کاتێک پێویستی بە بناغەیەکی دەستووری هەیە بۆ پاراستنی دەستکەوتەکان و بەهێزکردنی ئەزموونی فیدراڵی لە عێراقدا.


لە کۆتاییدا، دەستوور تەنها پرۆژەی یاسادانان نییە؛ پرۆژەی نیشتمانسازیی و دروستکردنی متمانەیە. ئەگەر هەرێم دەیەوێت لە بازنەی قەیران، ناکۆکی و چارەسەری کاتی دەرباز بێت، دەبێت پەنا بۆ دەستوور ببات، نەک بۆ هاوکێشەی سیاسی.


وتوویانە: "لەو شوێنەی یاسا کۆتایی دێت، ستەم لەوێ دەست پێدەکات".

چەقبەستووییە سیاسی و ئیدارییەی کە ساڵانێکە بەرۆکی ئەم ئەزموونەی گرتووە.

شەرعییەتی دەستووری و پاراستنی قەوارەکە

دەستووری فیدراڵی عێراق (2005) لە ماددەکانی (117-120)دا، بە ڕوونی مافی داوە بە هەرێمی کوردستان کە خاوەنی دەستووری تایبەت بە خۆی بێت. داڕشتنی ئەم دەستوورە، پێگەی یاسایی هەرێم لە بەرامبەر بەغدا بەهێزتر دەکات. کاتێک هەرێم خاوەنی دەستوور بێت، پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەسەڵاتە فیدڕاڵییەکان لەسەر بنەمای ڕاڤە سیاسییە گۆڕاوەکان نابێت، بەڵکو دەبێتە پەیوەندییەکی دامەزراوەیی کە تێیدا تایبەتمەندییە نەتەوەیی و سیاسییەکانی هەرێم لە چوارچێوەی دەوڵەتی فیدراڵیدا دەپارێزرێن.

ئێمە پێویستمان بە دەستوورێکە کە تەنیا بۆ ئێستا نەبێت، بەڵکو وەڵامدەرەوەی پێویستییەکانی نەوەکانی داهاتووش بێت. دەستوورێک کە ڕێگری لە گەندەڵی بکات، شەفافیەت لە دارایی گشتیدا مسۆگەر بکات و ڕێز لە ژینگەی نیشتمان بگرێت. ئەگەر ئێمە دەمانەوێت هەرێمی کوردستان ببێتە نموونەیەکی سەربەرز لە حوکمڕانی، دادپەروەری و هاوژینی، دەبێت لە بنەڕەتەوە دەست پێ بکەین... و ئەو بنەڕەتەش ناوی دەستوورە. دەستوور بۆ هەرێمی کوردستان تەنیا نووسینی چەند لاپەڕەیەک نییە، بەڵکو بنیاتنانی ئەو لەنگەرەیە کە کەشتیی حوکمڕانی لە گەردەلوولە سیاسییەکان دەپارێزێت. بەبێ دەستوور، ئێمە لە بازنەیەکی داخراوی ململانێی حزبیدا دەمێنینەوە، بەڵام بە دەستوورێکی مۆدێرن و گشتگیر، هەرێمی کوردستان لە قۆناغی "شەرعییەتی کاتی"یەوە دەگوازرێتەوە بۆ قۆناغی "سەقامگیریی هەمیشەیی". ئەوە ئەو گرێبەستە مێژووییەیە کە دەبێت هەمووان لە دەوری کۆببینەوە تا شکۆ بۆ یاسا و ئارامی بۆ نیشتمان بگەڕێتەوە. چونکە لە کۆتاییدا، ئەو نیشتمانەی دەستوور دەنووسێت، تەنیا ئێستای خۆی ڕێکناخات؛ بەڵکوو ڕێگای نەوەکانی داهاتوو مسۆگەر دەکات.

دەستوور؛ بناغەی هەرێمێکی بەهێز و داهاتوویەکی سەقامگیر

مرۆڤ، دوای تێپەڕبوونی ساڵانێک لە تەمەندا، کاتێک لە نشێوو هەورازەکانی ڕابردووی خۆی دەڕوانێت، تێدەگات ژیان تەنها کۆکردنەوەی ژمارەی ڕۆژ و مانگ و ساڵ نییە؛ بەڵکو گەشتێکی درێژە بەدوای مانا، بەدوای ناسینی خۆ، و لە بنەڕەتدا بەدوای جوانیدا. ئەو جوانییەی، نە تەنها لە ڕووخسار و شکڵدا دەبینرێت، بەڵکو لە قووڵایی ڕۆح، لە جەوهەری بوون، و لەو شتانەدا حەشار دراوە کە زۆرجار چاوەکانمان بە خێرایی بەسەریاندا تێدەپەڕن.

ئەمڕۆ، کاتێک لە ئاوێنەی تەمەندا سەیری خۆم دەکەم، زیاتر لە هەر کاتێک تێدەگەم گەورەترین پەیام بۆ مرۆڤی ماندووی ئەم سەردەمە ئەوەیە: بێهیوایی، گەورەترین خیانەتە کە مرۆڤ دەتوانێت لە ڕۆحی خۆی بکات. چونکە ئەوەی مرۆڤ بە زیندوویی ڕادەگرێت، تەنها هەناسە نییە… هیواشە. هیوا، ئەو مۆسیقا ناوەکییەیە، تەنانەت لە بێدەنگترین چرکەساتەکانیشدا، ئاوازی مانەوە دەژەنێت.

ژیان و مردن، دوو ڕووی یەک تابلۆی مەزنن. ئەگەر ڕەشیی مردن نەبێت، سپێتی و ڕووناکیی ژیان ئەو هەموو مانایە نابەخشێت. ئێمە لەبەر ئەوە عاشقی ژیانین، چونکە دەزانین کاتییە؛ و هەر ئەم کاتیبوونەشە شکۆیەکی هەتاهەتایی بە ساتی ئێستا دەبەخشێت. بۆیە نابێت ڕێگا بدەین تەمومژی بێهیوایی پەنجەرەی ڕۆحمان تاریک بکات؛ چونکە مرۆڤ، تا کاتێک بتوانێت گوڵێک بۆن بکات، گوێ لە ئاوازێک بگرێت، یان ئەستێرەیەک لە ئاسماندا سەیر بکات، تامی ئەسرینی چاوان بکات… هێشتا شکستی نەخواردووە.

کاتێک سەیری سروشت دەکەین، گەورەترین وانەی خۆناسی دەخوێنینەوە. جوانی لە نەمامێکدایە کە لە ناخی خاکەوە سەرهەڵدەدات بۆ ئەوەی بگاتە تیشکی خۆر. لە چرۆیەکدایە کە بە ئارامی لەسەر لقێکی دار دادەنیشێت. لە باڵندەیەکدایە کە لە ئاسمانی ئازادیدا سەمای بوون دەکات. لە گوڵێکدایە بێ هیچ وشەیەک، وانەی جوانی و بێدەنگی دەڵێتەوە.

لە شنەبای بەیانیاندا، هەناسەی نوێبوونەوە هەیە. لە ئەستێرەکانی شەواندا، پەیامی ئەوە هەیە کە تاریکی، هەرچەند قووڵ بێت، ناتوانێت ڕووناکییەکی بچووک بکوژێنێتەوە. شاخەکان فێری بەرگریمان دەکەن، دۆڵەکان فێری نەرمی و لێبوردەیی، و ڕووبارەکانیش فێری ئەوەمان دەکەن کە بۆ گەیشتن بە دەریا، دەبێت بەردەوام بڕۆیت.

هەندێ جار مرۆڤ تەنها لە ژێر سێبەری دارێک دادەنیشێت؛ بێ قسە، بێ کتێب، بێ مۆبایل و ئایپاد ، تەنها خۆی و بیرەوەرییەکانی. لەو ساتەدا، تابلۆی یادەوەرییەکان بە خۆرسک دەبن بە شیعر؛ دەنگی هاوڕێیانی لەدەستچوو، بزەی دایک، چاوی یار، گەنجیی تێپەڕیوو، و خەونەکانی ساڵانی دوور. لەوێ ڕۆح ؛ بێ وشە دەست بە قسەکردن دەکات.

مۆسیقا و ئاواز، زمانی هاوبەشی گەردوونن. گۆرانییەک دەتوانێت مرۆڤ بگەڕێنێتەوە بۆ ساڵانی گەنجی، بۆ یەکەم خۆشەویستی، بۆ شەوانێک کە دڵ هێشتا بە سادەیی خەونی دەبینی. مەقامێک دەتوانێت مێژوو لە ناو دڵدا زیندوو بکاتەوە. چونکە ڕۆحی مرۆڤ، هەمیشە تینووی جوانییە.

بەڵام گەورەترین جوانی، لە دڵی دایکدایە؛ ئەو دڵەی کە یەکەمین قوتابخانەی میهرەبانی و مرۆڤدۆستییە. و دواتر، لە دڵی یار؛ ئەو ئاوێنەیەی کە مرۆڤ تێیدا جوانترین و نادیارترین لایەنەکانی خۆی دەبینێت.

دوای ساڵانێک لە ئەزموون، گەیشتوومەتە ئەو ڕاستییەی کە خۆناسی، گەورەترین جۆری جوانییە. کاتێک مرۆڤ بزانێت کێیە و بۆچی لێرەیە، ئیتر نە لە مردن دەترسێت، نە لە تەنهایی. چونکە دەزانێت هەموو گوڵێک، هەموو باڵندەیەک، هەموو دارێک، هەموو ڕووبارێک… بەشێکن لە خێزانی گەورەی بوون.

من، وەک کۆیلەیەکی گوێڕایەڵی ڕۆحی خۆم، دوای ئەم تەمەنە، زیاتر لە هەر کاتێک باوەڕم بەوە هەیە کە ژیان کورتترە لەوەی بە غەم بگوزەرێت؛ بەڵام هێندە درێژە بتوانیت تابلۆیەکی جوانی لێ دروست بکەیت؛ تابلۆیەک لە میهرەبانی، ئەشق، و ئومێد و خۆشەویستی.

با بێهیوایی و بێئومێدی، وەک گژوگیایەکی بێسوود، لە باخچەی دڵمان هەڵکێشین. با عاشقی جوانی بین. چونکە گەردوون، تەنها عاشقی ئەو ڕۆحانەیە… کە تەنانەت لە نێو ئازارەکانیشدا، فێری سەمای ڕووناکی دەبن.

سەمای ڕۆح لە ئاوێنەی تەمەندا

لە مێژووی گەلاندا، هەندێ قۆناغ هەن کە پەیڤ تەنها پەیڤ نامێنێت؛ دەبێتە بەرپرسیارێتی. قەڵەم تەنها ئامرازێکی نووسین نامێنێت؛ دەبێتە ئەمانەت. مرۆڤیش لەو ساتانەدا تەنها بینەرێکی بێدەنگ نییە، بەڵکوو دەبێتە بەشێک لە چارەنووسی نەتەوەکەی.

ئەم زنجیرە وتارانەش نە لە شوێنی ناڕەزایی و بێ‌ئومێدییەوە لەدایک بوون، نە لە ئارەزووی ڕووخاندن؛ بەڵکوو لە ناو ویژدانێکەوە هاتن کە باوەڕی بە بونیادنان هەیە. مەبەست لەم هەموو نووسینانەدا، خزمەتکردن بوو بە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، بە هەرێمی کوردستان و بە دۆزی رەوای کورد و کوردستان بە گشتی؛ چونکە باوەڕمان وایە: ئەگەر یەکێتی بەهێز بێت، هەرێم بەهێز دەبێت؛ و ئەگەر هەرێم بەهێز بێت، هیوا لە دڵی خەڵکدا زیندووتر دەبێتەوە.

ئاواتمان ئەوەیە یەکێتیی نیشتمانی ببێتە قوتابخانەیەک بۆ کوردایەتی، بۆ خزمەت، بۆ متمانە و بۆ حوکمڕانیی باش و رەشید؛ نموونەیەکی جوانتر و بەهێزتر لەسەر گۆڕەپانی سیاسی و ئیداریدا. هەرێمیش ببێتە قەڵایەکی پتەو، نە تەنها لە ناو عێراقی فیدرالدا، بەڵکوو لە هەموو پارچەکانی کوردستاندا؛ قەڵایەک کە بناغەکەی لە یەکگرتوویی، دادپەروەری، یەکسانی و بیرکردنەوەی ستراتیژی بنیاتنرابێت.

بێگومان، ئەم بیر و بۆچوونانە پێویستیان بە دەوڵەمەندکردن هەیە؛ بە ڕەخنەی دروست، بە قبوڵکردنی ڕای جیاواز و بە گفتوگۆیەکی پاک. چونکە ڕاستی زۆرجار لە دەنگی تاکێکدا تەواو نابێت؛ ڕاستی لە کۆبوونەوەی دەنگە جیاوازەکاندا ڕوون دەبێتەوە.

من وەک کادرێکی یەکێتی، زیاتر لە پەنجا ساڵ لە ناو پرۆسەی حزبایەتی، سیاسی و ئیداریدا ژیاوم، و لە نزیکەوە خوێندکار و فێرخواز بووم لە قوتابخانەی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، بە ئەرکی سەرشانی خۆم دەزانم ئەوەندەی بتوانم، بیر و بۆچوونەکانم بخەمە خزمەتی وڵاتەکەم؛ تەنانەت ئەگەر تەنها مشتێک ئاوی ئەڵوەن بێت، دەیخەمە پای دارەکەی چاکسازی لە وڵاتەکەماندا.

هەمیشە خۆمان بە قەرزاری دوو ڕێباز دەزانین: سادەیی و فیداکاریی شەهید ئارام، و حیکمەت و سنگفراوانیی سەرۆک مام جەلال. ئەمانە تەنها یادگاری سیاسی نین؛ بەڵکوو وانەی ژیانن، وانەی خزمەتن، وانەی ئەوەیە کە مرۆڤ چۆن دەتوانێت لە ناو شەڕی قورسداش، دڵی فراوان و دیدی گەورەی هەبێت.

لە فیکری ئیسلامی و لە مەرجەعی ئیمامی جەعفەری سادق، بنەمایەکی جوان هەیە:
“ئەگەر مرۆڤ بە ویژدان و ڕاستگۆیی کۆشش بکات و بگاتە ڕاستی، دوو پاداشتی هەیە؛ ئەگەر نەیشگات، بەڵام نیتەکەی پاک بێت، یەک پاداشتی هەر هەیە.”

ئەمە وانەیەکە بۆ هەموو ئەوانەی دەیانەوێت چاکسازی بکەن: با لە هەڵە نەترسین؛ لە وەستان بترسین. چونکە« گەشتێکی هەزار میل، بە یەک هەنگاو دەست پێدەکات».

هەر بۆیە، ئەم چەند وتارە تەنها کۆتایی زنجیرەیەک نین؛ بەڵکوو سەرەتای نەخشەڕێگایەکن بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی هەرێم، بۆ ژیانەوەی متمانە و بۆ گەڕاندنەوەی هیوا بۆ دڵی خەڵک. مرۆڤ بەوە گەورە نییە کە چی هەیە؛ بەوە گەورەیە کە چی دەکات لە پێناو ئەرکەکەیدا.

ئەگەر ئەم نووسینانە توانیبێتیان یەک پرسیار لە ویژدانی کەسێکدا دروست بکەن، یەک بیر لە عەقڵی خوێنەرێکدا بجوڵێنن، یان یەک هیوای بچووک لە دڵی گەنجێکدا بڕوێنن، ئەوا قەڵەمەکە تەنها نەینووسیویەتی؛ بەڵکوو بەشدار بووە لە دروستکردنی داهاتوو.

نیشتمان زۆرجار تەنها بە شۆڕشە گەورەکان ناپارێزرێت؛ بەڵکوو بە دڵسۆزییە بچووکەکان، بە ویژدانە بێدەنگەکان، بە هەڵوێستە پاکەکان و بە قەڵەمێک دەپارێزرێت کە لەگەڵ خەڵک دەنووسێت، نە لەسەر خەڵک.

لە کۆتایی لە هەموو ڕێگایەکدا، ئەوەی دەمێنێت ناوەکانمان نییە؛ بەڵکوو شوێنەپێیەکانمانە لە ناو ویژدان و مێژوو.

لە ویژدانەوە بۆ بونیادنان… کاتێک قەڵەم دەبێتە نەمامی چاکسازی

حافز شیرازی دەڵێت:

«ئەگەر شەو درێژ بێت، سپێدە هەر دەهاتەوە».

لە ژیانی مرۆڤدا هەندێک چەمک هەن کە لە سنووری وشە تێدەپەڕن و دەبن بە هێزی ڕاستەقینەی گۆڕان. خەون و هیوا لەوانەن؛ دوو هێزی نەبینراو کە لە ناخی مرۆڤدا دەژین و کاتێک مێژوو لە تاریکترین قۆناغەکانیدا دەگەڕێت، ئەوانن کە ڕێگای ڕووناکی دەکەنەوە.

خەون، تەنیا وێنەیەکی شەوانە نییە، بەڵکو شێوەیەکی ئاگاییە کە مرۆڤ تێیدا سنوورەکانی ڕاستی دەبەزێنێت. لە ڕووی فەلسەفییەوە، خەون دەرگایەکە بۆ داهاتوو؛ شوێنێک کە مرۆڤ دەتوانێت خۆی و جیهان بە شێوەیەکی تر ببینێت. لە ڕووی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە، هەموو شۆڕش و گۆڕانێک لە خەونێک دەستپێدەکات.

هیواش، ئەو باوەڕەیە کە ئەو خەونە ڕۆژێک دەبێتە ڕاستی. هیوا لە دڵی تاریکییەوە سەرهەڵدەدات، وەک چرایەک تاریکی، ناتوانێت بیخنکێنێت. ئەگەر خەون وێنەی داهاتوو بێت، هیوا ئەو هێزەیە کە مرۆڤ دەگەیەنێت بە ئامانج.
بەڵام لە سەردەمی دیکتاتۆریی ڕژێمی بەعسدا، مانای ئەم دوو چەمکە بە تەواوی گۆڕابوو. لەو کاتەدا، خەون تاوان بوو، چونکە سیستەمێکی لەسەر ترس بنیاتنراو دژی خەون و هیوا دەبێت. لە کاتی کیمیاباران لە هەڵەبجە، خەونەکان لەگەڵ هەناسەی خەڵکدا کوژران؛ لە کارەساتی ئەنفالدا، هیواکان لە ژێر خاکی گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا نێژران. کۆڕەوەکان تەنیا جەستەی مرۆڤیان تێدا نەبوو، بەڵکو خەون و هیواشیان تێدا شاردرابوو.

لەو تاریکییە قووڵەدا، خەون بوو بە شتێکی نهێنی، مرۆڤ لە ناخی خۆیدا دەیپاراست و لە ترسی سزا باسی نەدەکرد. هیواش بوو بە چرایەکی بچووک، کە بە هەموو هێزی زریانەکانیش نەدەکوژایەوە. ئەمە هێزی ڕاستەقینەی گەل بوو: توانای پاراستنی هیوا لە کاتی بێهیواییدا.

ساڵی (2003) و ڕووخانی ڕژێمی دیکتاتۆری، وەرچەرخانێکی مێژوویی بوو. لەگەڵ ئەو ڕووخانەدا، ئەو خەونانەی کە ساڵانێک لە ژێر خاک و بێدەنگیدا بوون، هەناسەیان وەرگرتەوە. وێنەی دادگایی سەددام و پیاوەکانی، تەنیا وێنەی سزادان نەبوو، بەڵکو گەڕانەوەی دادپەروەری و هیوا بوو بۆ دڵی گەلێک کە زۆر جار غەدری لێکرابوو.

ئەم گۆڕانە مانای خەون و هیواشی گۆڕی. خەون لە ترسەوە گۆڕا بۆ ئازادی، و بوو بە پڕۆژەی ژیان؛ هیواش لە مانەوە گۆڕا بۆ دروستکردن، و بوو بە هێزی بەردەوامیی نوێ.
لە ناو ئەم وەرچەرخانە مێژووییەدا، دەوری هەرێمی کوردستان و هەوڵی هێزە سیاسییەکان گرنگ و دیار بوو. بە تایبەتی، سەرۆک مام جەلال، ئەو زاتە، وەک کەسایەتییەکی نەتەوەیی و دیالۆگخواز، کاریگەرییەکی گەورەی هەبوو لە نزیککردنەوەی نێوان خەون و ڕاستی. هەوڵەکانی بۆ دامەزراندنی عێراقێکی نوێ، کە لەسەر بنەمای هاوبەشی و پێکەوەژین بنیاتنرابێت، بەرجەستەکردنی هیوا بوو لە ڕووی پراکتیکییەوە.

ئەگەر بەراوردێک بکەین لە نێوان دوو سەردەمەکەدا، ڕوون دەبێتەوە کە لە سەردەمی دیکتاتۆریەتدا خەون بوو بە تاوان و هیوا تەنیا بۆ مانەوە بەکاردەهات؛ بەڵام لە دوای ڕووخانی ڕژێمدا، خەون بوو بە بنچینەی دروستکردن و هیوا بوو بە هێزی گۆڕان. لەوێدا خەون دەترسا، لێرە خەون دەنووسرێت؛ لەوێدا هیوا دەشاردرایەوە، لێرە هیوا دەگوترێت بە دەنگی بەرز.

ئەمڕۆ، لە یادی (23) ساڵەی ڕووخانی دیکتاتۆریەتدا، پەیامەکە تەنیا بیرکردنەوە لە ڕابردوو نییە، بەڵکو بانگەوازێکە بۆ داهاتوو. پێویستە خەونەکانمان نوێ بکەینەوە و هیواکانمان بپارێزین، چونکە نەتەوەیەک کە خەونی نەبێت، ناتوانێت داهاتوو دروست بکات؛ و نەتەوەیەک کە هیوا لەدەست بدات، هێزی بەردەوامیی خۆی لەدەست دەدات.

لە کۆتاییدا، خەون و هیوا دوو باڵن بۆ گەل؛ بە یەکەوە دەفڕن، بە یەکەوە دەگەین. مێژوو فێریمان دەکات کە هەرچەندە دیکتاتۆریەت دەتوانێت هەموو شتێک بکوژێت، بەڵام ناتوانێت خەون و هیوا بکوژێت، چونکە ئەوان لە ناخی مرۆڤدا دەژین، و لەوێشدا هەرگیز چرۆ دەکەن وەک نالی دەڵێت:
«دڵم بە هیوا زیندووە، هەرچەندە ژیان بە زەخم پڕە».

خەون و هیوا لە کاتی تاریکی

لە شەوێکی تاریکدا، کاتێک دەریا و ئاسمان باوەش بە یەکدا دەکەن، مرۆڤ هەست دەکات تەنانەت خەونەکانیشی لەو نێوەندەدا ون دەبن.

کوردستان، ئەم نیشتمانە جوانەی شاخ و دەشت و ڕووباری لە ناخەوە بریندارە؛ برینێک کە نە بە شمشێری دوژمن، بەڵکو بە بێدەنگیی خۆی خوێنی لێ دەچۆڕێت.

لاوانی هەرێم، ئەوانەی کە دەبوایە هەوێنی ئایندە بن، لەنێوان دیاردەی بێکاری و نەبوونی دەرفەتدا، کارەساتی شەڕ، ڕێگای نامۆیی دەگرنە بەر. خەونەکانیان دەخەنە ناو کاغەزی پاسپۆرت و بەلەمە بچووکەکان و دەیسپێرن بە شەپۆلەکانی دەریا، بەڵام ئەو دەریایەی کە دەبێت ڕێگای ژیان بێت، دەبێتە گۆڕستانێکی بێدەنگ؛ کارەساتی دەریای ئیجە هەموو جارێک مێژوویەکی پڕ لە تەم و خەم دەنووسێتەوە.

منداڵێکی شیرەخۆر کە دەبوایە وەک قەقنەس بەرەو خۆر بفڕێت، لە لێواری دەریاکەدا خەوی هەتاهەتایی لێدەکەوێت. ئەو وێنەیە تابلۆی نیشتمانێکی بریندارە؛ بێدەنگە، بەڵام هاوارەکەی گوێی گەردوون کاس دەکات. ئەو منداڵە تەنیا تەرمێک نییە، بەڵکو کۆکەرەوەی هەموو ئەو خەونانەیە کە هەرگیز نەگەیشتنە کەنار.

لە خانەقین و لە باوەشی ڕووباری ئەڵوەندا، هاوینەکانیش بێ خەم نین. هەندێک گەنج، لە کاتی مەلەکردندا، بێ ئاگا لە مەکری قووڵاییی ئاو، خۆیان دەسپێرن بە چارەنووسێکی بێگەڕانەوە. ئەو ڕووبارەی کە جاران گۆرانیی «ئای ئەڵوەن ئای ئەڵوەن»ی بۆ شادیی دەگوت، ئێستا مۆرکی خەمێکی قووڵی لێ نیشتووە.

کوردستان هێشتا جوان و ئازیزە، بەڵام بێباکی لە بەڕێوەبردن و نادیاریی داهاتوو، بووەتە پاساوی دیاردەی کۆچ. ئەوانەی دەڕۆن، وەک باڵندەی کۆچەرین، بەڵام بە جیاوازییەکەوە، باڵندەکان دەزانن بۆ کوێ دەچن، بەڵام مرۆڤەکانی ئێمە لەنێوان هیوا و بێ‌هیواییدا باڵدەگرن. وەک ئەوەی لە ڕۆمانی "پیاوان لە ژێر خۆردا”ی غەسان کەنفانیدا هاتووە، کەس نەپرسێ: «بۆچی ئەوانەی لە ناو تەنکەرەکەدا خنکان، کە خۆیان حەشار دابوو بۆ ئەوەی لە بەسرەوە بچن بۆ کوێت، لە دەرگای تەنکەرەکەیان نەدا تا دنیا بەخەبەر بێتەوە؟» ئێستاش هەمان پرسیار لە شەپۆلەکانی دەریای ئیجەدا دەنگ دەداتەوە: بۆچی دەنگی خەونەکانمان نەبیستران؟

قاچاخچییەکان، بە چاوچنۆکی و بێبەزەیی خۆیان، مرۆڤ دەکەن بە کاڵا. بەلەمەکان لە جیاتی ئەوەی فریادڕەس بن، دەبنە قەفەسی مەرگ. لەو قەفەسانەدا ژن و پیاو، پیر و منداڵ، هەموویان لە شەوێکی کورتدا دەبنە چیرۆکێکی نەگوتراو.

پێویستە بڵێین: مرۆڤ کاتێک دەست لە خاکەکەی هەڵدەگرێت، کە هیوا لەناو دڵیدا دەمرێت. وەک کامۆ دەڵێت: "لە ناو تاریکییەکاندا، مرۆڤ دەبێت مانای ڕووناکیی بدۆزێتەوە”، بەڵام کاتێک تاریکیی باڵ بەسەر هەموو شتێکدا دەکێشێت، ڕووناکی تەنیا لە خەوندا دەبینرێت!

ئەورووپا لە خەیاڵدان و وێنای گشتیدا بەهەشتە، بەڵام لەڕاستیدا هەندێک جار سارد و تاقەتپڕوکێنە. ئەوانەی دەگەن، هەمیشە ناهەق نین، بەڵام هەمیشە ئاسوودەش نین. زەرەری گەورەی کوردستان لەوەدایە، باشترین سامانی خۆی کە لاوەکانیەتی، لەدەستیان دەدات؛ ئەوانەی دەبوو داهاتوو دروست بکەن، دەبنە بیرەوەرییەکی تاڵ.

لەنێوان ڕووبار و خەوندا، مرۆڤ هەمیشە خەون هەڵدەبژێرێت. ئەگەر نیشتمان ببێتە باوەشێک بۆ ئەم خەونانە، ژیان دەگەڕێتەوە؛ ئەگەر نا، دەریا هەمیشە چاوەڕێی چیرۆکێکی دڵتەزێنی تر دەبێت و شەوەکانیشمان درێژتر و تاریکتر دەبن، بەڵام بێگومان؛ هەندێک خەون، ناشکێن، بەڵکو دەخنکێن. لەناو شەپۆلەکاندا، بێدەنگ، بێ هاوار... وەک ئەوەی هەرگیز نەبووبن دەخنکێن، دەریا هەموو شتێکیان لەخۆ دەگرێت؛ ناوەکان، ڕووخسارەکان، خەندەکان... تەنانەت دوا وشەکانیشیان.

لەپاشان، بێدەنگییەک دەمێنێتەوە کە زۆر قورسترە لە هەر هاوارێک. دەڵێن مرۆڤەکان دەمرن... بەڵام لێرە، شتێکی تر دەمرێت کە هیوایە، کاتێکیش هیوا دەمرێت، نیشتمانیش هێدی هێدی دەبێتە وێنەیەک لەسەر کاغەز.

ئەو شەوە دەریا تەنیا جەستەی مرۆڤەکانی نەبرد، بەڵکو تەواوی سبەینێیەکیشی برد.

کەچی بۆ بەیانی، کاتێک خۆر هەڵهات، هیچ شتێک نەگۆڕابوو، جگە لەوەی کە جیهان لە چەند خەونێکی کەم بوو!!

سینەمای قەلەم

گەڕان بکە بۆ نوێترین فیلم و دراما جیهانیەکان لە سینەمای قەڵەم بە زمانی کوردی و بیانی

بڵاوکراوەکانی عیماد ئەحمەد

کاتێک گفتوگۆ دەبێتە ئاوێنەی نەتەوە

دەستوور؛ بناغەی هەرێمێکی بەهێز و داهاتوویەکی سەقامگیر

سەمای ڕۆح لە ئاوێنەی تەمەندا

لە ویژدانەوە بۆ بونیادنان… کاتێک قەڵەم دەبێتە نەمامی چاکسازی

خەون و هیوا لە کاتی تاریکی

لەنێوان دەریای ئیجە و خەوندا